Chọn phông chữ cho một thiết kế tiếng Việt, hãy hỏi ba câu: phông đó có hỗ trợ đầy đủ dấu tiếng Việt không, nó có đọc rõ ở cỡ chữ và khoảng cách người xem sẽ đọc không, và tính cách của nó có hợp với nội dung không. Còn ghép phông thì thường chỉ cần hai: một phông cho tiêu đề, một phông cho nội dung, khác nhau đủ rõ nhưng không đánh nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Mở máy tính ra, bạn có hàng trăm phông chữ, và tải thêm được hàng nghìn. Sự phong phú đó lại là cái bẫy. Tập này mình nói cách chọn, cách ghép, và cái bẫy riêng của tiếng Việt mà người làm thiết kế ở đâu cũng phải tránh.
Câu hỏi đầu tiên: dấu tiếng Việt có ổn không?
Tiếng Việt dùng chữ Latinh nhưng là một trong những ngôn ngữ dùng nhiều dấu nhất trong số các ngôn ngữ dùng chữ này: một chữ có thể mang tới hai dấu, như chữ ở trong ổ hay chữ ữ trong những. Phông chữ thiết kế cho tiếng Anh thường không có sẵn những ký tự này.
Khi gõ tiếng Việt bằng phông không hỗ trợ, có ba chuyện xảy ra. Ký tự có dấu bị thay bằng phông khác, chữ trong một từ lệch kiểu với nhau. Dấu bị đặt sai chỗ, chồng lên chữ hoặc bay lơ lửng. Hoặc dấu hoàn toàn biến mất.
Cách kiểm tra: gõ một câu thử có đủ các dấu khó, như những chữ có hai dấu, chữ in hoa có dấu, và chữ đ. Xem ở cỡ to để soi vị trí dấu. Dấu trên chữ in hoa thường là chỗ lộ lỗi nhiều nhất vì không còn chỗ phía trên.
Nhiều phông chữ hiện nay đã hỗ trợ tiếng Việt tốt. Nhưng đừng tin vào tên phông hay lời quảng cáo, hãy luôn gõ thử.
Chữ có chân và chữ không chân
Phông chữ được chia thô làm hai nhóm. Chữ có chân có những nét nhỏ ở đầu và cuối các nét chính, như những chiếc chân đỡ. Chữ không chân thì nét gọn, không có những đuôi nhỏ đó.
Chữ có chân thường gợi cảm giác truyền thống, trang trọng, văn chương, hay dùng trong sách, báo in, thiệp cưới. Chữ không chân gợi cảm giác hiện đại, gọn gàng, trung tính, hay dùng trên màn hình, biển báo, giao diện ứng dụng.
Ngoài hai nhóm này còn chữ viết tay, chữ trang trí, chữ thư pháp. Chúng có cá tính mạnh, hợp cho tiêu đề ngắn, nhưng gần như không bao giờ dùng cho đoạn văn dài vì khó đọc.
Không có nhóm nào tốt hơn. Câu hỏi là tính cách nào hợp với nội dung. Một tấm thiệp mời giỗ tổ dòng họ dùng chữ trang trí loè loẹt sẽ lạc tông, cũng như thực đơn quán trà sữa dùng chữ trang nghiêm như văn bản hành chính.
Ghép hai phông: tương phản nhưng hoà hợp
Quy tắc an toàn nhất: dùng tối đa hai phông chữ cho một thiết kế. Một phông có cá tính hơn cho tiêu đề, một phông dễ đọc cho nội dung. Nhiều thiết kế đẹp chỉ dùng một phông với vài độ đậm khác nhau.
Hai phông ghép với nhau nên khác nhau rõ ràng, ví dụ một có chân một không chân, hoặc một rất đậm một rất thanh. Hai phông gần giống nhau nhưng không hẳn là cách ghép tệ nhất: mắt người xem thấy có gì đó lệch mà không biết là gì.
Đồng thời, chúng nên có chung một điều gì đó: cùng độ rộng chữ, cùng cảm giác tròn hay vuông, cùng tinh thần. Giống như phối đồ, áo và quần khác màu nhưng cùng phong cách.
Người mới nên bắt đầu bằng một họ phông có nhiều độ đậm: dùng bản đậm cho tiêu đề, bản thường cho nội dung, bản nghiêng cho nhấn mạnh. Cách này gần như không bao giờ sai.
Cỡ chữ, khoảng cách dòng và độ dài dòng
Chọn phông đúng mà đặt sai vẫn khó đọc. Cỡ chữ nội dung phải đủ lớn cho người đọc ở khoảng cách thực tế: tờ rơi cầm tay khác hẳn biển hiệu đọc từ bên kia đường.
Khoảng cách giữa các dòng rất quan trọng với tiếng Việt, vì dấu trên và dấu dưới của hai dòng liền nhau có thể chạm nhau. Đặt khoảng cách dòng rộng hơn một chút so với thói quen của tiếng Anh, nhất là với phông có dấu cao.
Độ dài dòng cũng ảnh hưởng tới việc đọc. Dòng quá dài, mắt đọc tới cuối dòng rồi lạc khi quay lại đầu dòng sau. Dòng quá ngắn, mắt phải nhảy liên tục. Nhiều tài liệu thiết kế khuyên một độ dài vừa phải, khoảng năm mươi tới bảy mươi lăm ký tự mỗi dòng cho văn bản dài.
Căn lề trái thường dễ đọc hơn căn đều hai bên trên những cột hẹp, vì căn đều tạo những khoảng trắng to nhỏ không đều giữa các chữ.
Lỗi thường gặp và bài tập
Lỗi thứ nhất là dùng năm sáu phông trên một tờ, mỗi dòng một kiểu cho sinh động. Kết quả là rối và rẻ tiền. Lỗi thứ hai là kéo giãn hay bóp méo chữ cho vừa khung, làm chữ mất cân đối. Hãy đổi cỡ chữ hoặc đổi câu chữ, đừng kéo giãn.
Lỗi thứ ba là dùng phông trang trí cho đoạn văn dài. Lỗi thứ tư là chữ quá sát mép, không có khoảng thở.
Bài tập: chọn một đoạn văn ngắn, ví dụ lời mời dự tiệc tân gia, có tiêu đề, ngày giờ, địa chỉ và vài câu lời mời. Dàn trang nó ba lần với ba cặp phông khác nhau: một cặp trang trọng, một cặp hiện đại, một cặp vui tươi. In ra hoặc xem ở cỡ thật.
Hỏi người nhà cặp nào hợp với một buổi tân gia ấm cúng. Bạn sẽ thấy cùng một nội dung, phông chữ đã thay đổi hẳn giọng nói. Gõ thử câu có đủ dấu tiếng Việt với phông bạn hay dùng nhất nhé.
Câu hỏi thường gặp
Phông chữ miễn phí có dùng cho thương mại được không?
Tuỳ giấy phép của từng phông. Có phông miễn phí cho mọi mục đích, có phông chỉ miễn phí cho cá nhân. Hãy đọc giấy phép trước khi dùng cho sản phẩm bán hay quảng cáo.
Vì sao chữ in hoa có dấu trông chật?
Vì chữ in hoa đã chiếm gần hết chiều cao dòng, dấu phải đặt phía trên nữa. Phông hỗ trợ tiếng Việt tốt sẽ thiết kế dấu dẹt lại cho chữ hoa. Hãy tăng khoảng cách dòng khi dùng chữ hoa.
Có nên dùng chữ thư pháp cho tiêu đề không?
Có thể với tiêu đề ngắn và nội dung hợp tinh thần, như thiệp Tết hay sự kiện văn hoá. Chữ thư pháp phải đọc được, và nên ghép với một phông nội dung đơn giản.
Cỡ chữ tối thiểu cho tờ rơi là bao nhiêu?
Không có con số tuyệt đối vì mỗi phông có kích thước thực khác nhau. Hãy in thử và nhờ một người lớn tuổi đọc ở khoảng cách cầm tay. Nếu họ phải nheo mắt, chữ còn quá nhỏ.
Làm sao nhận ra một phông chữ trong ảnh?
Có công cụ nhận diện phông từ ảnh, nhưng kết quả không phải lúc nào cũng đúng. Quan sát đặc điểm như chân chữ, độ tròn, chữ g và chữ a sẽ giúp bạn tìm phông tương tự.
