Phân cấp thị giác là sắp xếp các thông tin theo mức độ quan trọng, sao cho người xem nhìn thấy điều quan trọng nhất trước tiên, rồi lần lượt tới các thông tin phụ, theo đúng thứ tự người thiết kế muốn. Năm công cụ chính để làm điều đó là kích thước, độ đậm, màu sắc, vị trí và khoảng trống.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Ở chuyên mục bố cục, mình đã nói về điểm nhấn trong tranh. Trong thiết kế, ý đó được mở rộng: không chỉ một điểm nhấn, mà cả một thứ tự đọc. Tập này mình nói cách xếp thứ tự đó, bằng ví dụ một tấm áp phích hội chợ quê.
Vì sao cần thứ tự?
Hãy tưởng tượng một tấm áp phích dán trên cột điện, người ta đi xe máy qua, có ba giây để nhìn. Nếu mọi dòng chữ đều to như nhau, đậm như nhau, mắt họ không biết bắt đầu từ đâu, và ba giây trôi qua mà không đọng lại gì.
Nếu có một dòng thật to, họ đọc được dòng đó. Nếu dòng đó là tên sự kiện, họ biết có một hội chợ. Nếu dòng tiếp theo, nhỏ hơn một chút, là ngày giờ, họ biết khi nào. Những chi tiết nhỏ hơn nữa để dành cho người dừng lại.
Phân cấp thị giác không phải là làm đẹp, mà là quyết định thay người xem: bạn cần biết cái này trước, cái kia sau. Thiết kế không có phân cấp là thiết kế đẩy việc quyết định cho người xem, và người xem thường bỏ đi.
Bước đầu tiên luôn là viết ra mọi thông tin và đánh số theo mức quan trọng. Câu hỏi khó nhất là chọn đúng một thứ đứng số một.
Năm công cụ tạo thứ tự
Kích thước là công cụ mạnh nhất. Thứ to hơn được nhìn trước. Tiêu đề to gấp vài lần nội dung tạo khác biệt rõ ràng. Chênh lệch nhỏ quá thì mắt không phân biệt được, thành ra lưỡng lự.
Độ đậm là công cụ thứ hai. Chữ đậm nổi hơn chữ thường cùng cỡ. Một khối màu đậm nổi hơn khối nhạt. Tương phản với nền càng mạnh, càng được nhìn trước.
Màu là công cụ thứ ba. Một dòng chữ đỏ giữa các dòng đen sẽ bắt mắt ngay. Nhưng như màu nhấn trong tranh, dùng một màu nhấn cho một thứ thôi.
Vị trí là công cụ thứ tư: phía trên và phía trái thường được đọc trước với người đọc tiếng Việt quen đọc từ trái sang phải, từ trên xuống. Khoảng trống là công cụ thứ năm: thứ được bao quanh bởi nhiều khoảng trống sẽ nổi bật, như một người đứng riêng giữa sân.
Quy tắc ba cấp
Một cách đơn giản và hiệu quả là chia mọi thông tin vào ba cấp. Cấp một: một thông tin duy nhất, to nhất, nổi nhất. Cấp hai: hai ba thông tin quan trọng tiếp theo, nhỏ hơn rõ rệt. Cấp ba: mọi thứ còn lại, nhỏ, đều nhau.
Với áp phích hội chợ quê: cấp một là tên hội chợ. Cấp hai là ngày giờ và địa điểm. Cấp ba là chương trình chi tiết, đơn vị tổ chức, số điện thoại.
Người mới thường làm năm, sáu cấp, mỗi dòng một cỡ chữ khác, khiến mắt mệt vì phải liên tục so. Ba cấp là đủ cho hầu hết thiết kế đơn giản. Thiết kế phức tạp như một trang báo có thể cần nhiều hơn, nhưng vẫn gom thành nhóm rõ ràng.
Giữa các cấp, khác biệt phải đủ lớn để nhận ra ngay, không cần đo. Một mẹo: nếu bạn phải nheo mắt mới biết dòng nào to hơn, khác biệt đó chưa đủ.
Lỗi cái gì cũng muốn to
Lỗi phổ biến nhất không đến từ nhà thiết kế, mà từ người đặt hàng: cái gì cũng quan trọng. Tên quán phải to, số điện thoại cũng phải to, giá khuyến mãi càng phải to, lô gô nhà tài trợ cũng phải to.
Khi mọi thứ đều to, không còn gì to nữa. Giống như một lớp học mà ai cũng nói to, cô giáo không nghe được ai. Nhiệm vụ của người làm thiết kế là giải thích điều này một cách nhẹ nhàng, có thể bằng cách cho xem hai phương án cạnh nhau.
Lỗi thứ hai là dùng quá nhiều cách nhấn cùng lúc: chữ vừa to, vừa đậm, vừa đỏ, vừa gạch chân, vừa có bóng đổ. Một hai cách nhấn là đủ. Càng nhiều cách, thiết kế càng ồn.
Lỗi thứ ba là thông tin cấp ba quá nhỏ, nhỏ tới mức người lớn tuổi không đọc được. Thông tin phụ vẫn phải đọc được khi người xem cần.
Phép thử năm giây và bài tập
Khi đã có bản thiết kế, đưa cho một người chưa biết gì xem trong năm giây, rồi cất đi. Hỏi họ: bạn thấy gì đầu tiên? Đây là sự kiện gì? Khi nào? Nếu câu trả lời khớp với ba thông tin cấp một và cấp hai của bạn, phân cấp đã đúng.
Một cách tự kiểm khác: nheo mắt hoặc thu nhỏ thiết kế trên màn hình tới cỡ con tem. Thứ duy nhất còn nhìn thấy rõ nên là thông tin cấp một.
Bài tập: viết ra các thông tin cho một sự kiện giả định, như buổi văn nghệ cuối năm của khu phố: tên chương trình, ngày, giờ, địa điểm, danh sách tiết mục, ban tổ chức. Đánh số ba cấp. Phác ba bản áp phích bằng bút chì, mỗi bản dùng một công cụ chính khác nhau: một bản dựa vào kích thước, một bản dựa vào màu, một bản dựa vào khoảng trống.
Đưa ba bản cho người nhà làm phép thử năm giây. Bạn sẽ học được nhiều hơn mọi bài lý thuyết. Lấy giấy bút ra liệt kê thông tin đầu tiên nhé.
Câu hỏi thường gặp
Phân cấp thị giác có dùng cho trang web không?
Có, và còn quan trọng hơn vì người đọc trên màn hình lướt rất nhanh. Tiêu đề, nút bấm chính, đoạn giới thiệu đầu trang đều cần thứ tự rõ ràng.
Ảnh có tham gia vào phân cấp không?
Có. Một bức ảnh lớn thường được nhìn trước cả chữ. Hãy tính ảnh như một thành phần trong thứ tự, và đặt nó dẫn mắt về thông tin chính.
Chữ in hoa toàn bộ có giúp nổi bật không?
Chữ in hoa nổi bật với từ ngắn như tiêu đề, nhưng khó đọc với câu dài, và với tiếng Việt dấu chữ hoa có thể bị chật. Dùng tiết chế cho dòng ngắn.
Lô gô có nên đặt to nhất không?
Tuỳ mục đích. Với quảng cáo thương hiệu thì lô gô quan trọng. Với áp phích sự kiện, tên sự kiện và ngày giờ thường quan trọng hơn lô gô của đơn vị tổ chức.
Làm sao thuyết phục khách bớt thông tin to?
Cho họ xem hai phương án cạnh nhau và làm phép thử năm giây với người ngoài. Kết quả thực tế thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
