Vẽ đẹp phần lớn đến từ luyện tập hai thứ: con mắt biết nhìn hình và bàn tay làm theo được điều mắt thấy. Năng khiếu có thể giúp vài người đi nhanh ở chặng đầu, nhưng nó không phải tấm vé quyết định ai được phép cầm bút.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Có một câu mình nghe nhiều tới mức thuộc lòng: "nhà mình không ai có hoa tay". Tập này mình muốn mổ xẻ câu đó cho kỹ, xem cái gì là thật, cái gì là chuyện kể, và vì sao nó đã khiến rất nhiều người bỏ vẽ từ năm mười hai tuổi.
Cái mà người ta gọi là hoa tay thật ra là gì?
Khi khen ai đó có hoa tay, người ta thường thấy một kết quả: bức vẽ giống, nét gọn, màu hài hoà. Nhưng kết quả đó được ghép từ nhiều kỹ năng nhỏ. Ước lượng tỷ lệ, nhận ra góc nghiêng, thấy chỗ sáng chỗ tối, giữ nét tay không run.
Từng kỹ năng nhỏ ấy đều tập được. Không ai sinh ra đã biết cái bát nhìn nghiêng có miệng là một hình bầu dục. Người vẽ giỏi đã nhìn hàng nghìn cái bát và tự sửa hàng nghìn lần trước khi nét của họ trông như tự nhiên.
Những đứa trẻ được khen có hoa tay thường là những đứa vẽ nhiều hơn bạn bè từ sớm. Vẽ nhiều thì giỏi hơn, giỏi hơn thì được khen, được khen thì lại vẽ nhiều hơn. Vòng lặp đó nhìn từ ngoài rất giống năng khiếu bẩm sinh.
Ngược lại, một đứa trẻ từng bị chê vẽ xấu trước lớp có thể bỏ vẽ luôn từ hôm đó. Mười năm sau, khoảng cách giữa hai đứa rất lớn, và người ta gọi khoảng cách ấy là năng khiếu.
Vậy năng khiếu có tồn tại không?
Có những khác biệt thật giữa người với người. Có người nhớ hình ảnh tốt hơn, có người cảm màu nhạy hơn, có người tay khéo hơn từ nhỏ. Mình không phủ định chuyện đó, vì nói mọi người như nhau cũng là nói không thật.
Nhưng khác biệt bẩm sinh chủ yếu quyết định tốc độ lúc đầu, không quyết định đích đến ở mức một người vẽ tử tế. Vẽ đúng hình một cái ấm, vẽ được chân dung người thân nhận ra được, vẽ một góc phố có không khí, đó là những mức mà người tập đều đặn đều chạm tới.
Còn để trở thành một hoạ sĩ có giọng riêng, được nhớ tên, thì cần nhiều thứ hơn: thời gian rất dài, cách nhìn đời riêng, và cả may mắn. Nhưng đó là câu chuyện khác. Bạn không cần trở thành hoạ sĩ lớn mới được quyền vẽ.
Nói gọn, năng khiếu giống như chiều cao trong bóng rổ. Có lợi thật, nhưng phần lớn người chơi bóng rổ vui vẻ mỗi chiều ở sân phường đâu phải ai cũng cao.
Vì sao câu "không có hoa tay" lại nguy hiểm?
Câu đó biến một kỹ năng thành một số phận. Khi bạn tin rằng vẽ là thứ có sẵn hoặc không, thì mỗi bản vẽ xấu trở thành bằng chứng rằng mình không có. Bạn ngừng tập, và vì ngừng tập nên đúng là không giỏi lên. Lời tiên đoán tự làm nó thành sự thật.
Người tin rằng vẽ là kỹ năng luyện được thì đọc bản vẽ xấu khác hẳn. Họ hỏi: cái cốc này sai ở đâu, miệng cốc quá tròn hay thân quá ngắn. Câu hỏi đó dẫn tới lần vẽ sau tốt hơn.
Mình từng gặp một bác về hưu bắt đầu vẽ vì muốn ghi lại chậu hoa giấy trước nhà. Bác nói câu đầu tiên là "bác chẳng có khiếu gì". Mình chỉ đề nghị bác vẽ chậu hoa đó mỗi sáng trong một tháng. Bản cuối cùng, bác treo lên tường phòng khách.
Điều mình học được từ bác là: người ta không cần ai thuyết phục rằng mình có năng khiếu, chỉ cần được phép vẽ xấu đủ lâu.
Luyện tập thế nào thì mới thật sự giỏi lên?
Không phải cứ vẽ nhiều là giỏi. Vẽ đi vẽ lại một hình quen tay bằng một cách cũ chỉ làm bạn nhanh hơn ở đúng thứ đó. Muốn giỏi lên, mỗi lần tập phải có một chỗ hơi khó hơn sức mình một chút.
Ví dụ, nếu bạn đã vẽ cái cốc đứng thẳng ổn rồi, hãy đặt nó nằm nghiêng. Nếu vẽ một quả cam đã quen, hãy vẽ ba quả chồng lên nhau. Cái khó vừa sức buộc mắt phải nhìn lại thay vì vẽ theo trí nhớ.
Phần thứ hai là phản hồi. Sau mỗi bản vẽ, đặt nó cạnh vật thật, lùi ra xa vài bước, so sánh. Chỗ nào khác? Bạn có thể chụp bản vẽ và vật mẫu cạnh nhau rồi xem trên điện thoại, mắt sẽ nhận ra sai lệch nhanh hơn.
Phần thứ ba là nghỉ đúng lúc. Mắt mỏi sẽ không thấy lỗi nữa. Hai mươi phút tập tập trung có giá trị hơn hai tiếng vẽ trong lúc đầu óc đã rã rời.
Một bài tập nhỏ để tự kiểm chứng
Bạn không cần tin lời mình, hãy tự thử. Hôm nay, chọn một vật bất kỳ trong nhà, vẽ nó trong mười phút, ghi ngày. Rồi trong mười bốn ngày tới, mỗi ngày vẽ đúng vật đó mười phút, từ những góc khác nhau.
Ngày thứ mười lăm, vẽ lại đúng góc nhìn của ngày đầu tiên. Đặt hai tờ cạnh nhau. Gần như chắc chắn bạn sẽ thấy khác biệt ở độ chắc của nét, ở tỷ lệ, ở cách bạn dám để lại khoảng trắng.
Nếu sau hai tuần bạn không thấy gì khác, đừng vội kết luận. Hãy xem lại cách tập: bạn có so với vật thật mỗi lần không, hay vẽ theo trí nhớ. Phần lớn trường hợp đứng yên là do bỏ qua bước so sánh.
Cây bút chì không hỏi bạn có năng khiếu hay không. Nó chỉ cần bạn cầm lên. Tối nay, thử bắt đầu ngày số một nhé.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ không thích vẽ có nên ép học không?
Không nên ép, vì ép dễ biến vẽ thành nỗi sợ. Hãy để giấy bút sẵn trong nhà, vẽ cùng con những lúc vui, và khen sự cố gắng thay vì khen đẹp. Trẻ có thể thích lại khi không còn áp lực bị đánh giá.
Người thuận tay trái vẽ có khó hơn không?
Không khó hơn về bản chất. Người thuận tay trái chỉ cần chú ý vẽ từ phải sang trái hoặc kê một tờ giấy lót dưới cạnh tay để không làm nhoè chì. Nhiều người vẽ giỏi thuận tay trái.
Vẽ có giúp tập trung tốt hơn không?
Nhiều người cảm thấy đầu óc lắng lại khi vẽ, vì mắt và tay phải chú ý vào một việc cụ thể trong thời gian dài. Đây là trải nghiệm phổ biến, nhưng mỗi người một khác, nên hãy xem nó như một niềm vui chứ đừng coi là liệu pháp.
Run tay có vẽ được không?
Vẫn vẽ được, nhất là với những nét ngắn, nét chồng lớp và chất liệu như than, màu nước vốn không đòi nét thật gọn. Tựa cạnh bàn tay lên mặt giấy cũng giúp nét vững hơn. Nếu run tay mới xuất hiện, nên hỏi bác sĩ.
Bao nhiêu tuổi thì bắt đầu học vẽ là tốt nhất?
Không có tuổi tốt nhất. Trẻ nhỏ học qua chơi, người lớn học qua bài tập có mục tiêu, người cao tuổi học vì niềm vui ghi lại đời sống. Thời điểm tốt nhất là khi bạn thật sự muốn cầm bút.
