Người mới vẽ trong căn hộ thường dễ bắt đầu với acrylic: pha loãng bằng nước, khô nhanh trong vài phút tới vài chục phút, gần như không mùi, rửa cọ bằng nước. Sơn dầu khô chậm hơn rất nhiều, có khi vài ngày, cho bạn thời gian hoà màu mềm mại và sửa đi sửa lại, nhưng cần dung môi, cần thông gió và cần kiên nhẫn. Không chất liệu nào tốt hơn tuyệt đối, chỉ có chất liệu hợp với hoàn cảnh của bạn.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Khi muốn chuyển từ giấy sang toan, câu hỏi đầu tiên gần như ai cũng hỏi là chọn acrylic hay sơn dầu. Tập này mình so sánh từng mặt, kể cả những chuyện ít ai nói trước như mùi, chỗ phơi tranh và cái giẻ lau cọ.
Tốc độ khô: ưu điểm và nhược điểm của cả hai
Acrylic là bột màu trộn trong chất kết dính gốc nhựa tổng hợp pha nước. Khi nước bay hơi, màu khô thành một lớp nhựa dẻo, không tan lại trong nước nữa. Lớp mỏng khô trong vài phút, lớp dày lâu hơn.
Khô nhanh là ưu điểm khi bạn muốn phủ lớp tiếp theo ngay, muốn hoàn thành tranh trong một buổi, hay không có chỗ phơi tranh. Nhưng là nhược điểm khi bạn muốn hoà hai màu mềm mại vào nhau trên toan: chưa kịp tán thì màu đã se lại.
Sơn dầu là bột màu trộn trong dầu thực vật, thường là dầu lanh. Nó không khô bằng bay hơi mà bằng phản ứng với không khí, rất chậm. Bạn có thể tán, sửa, cạo đi vẽ lại trong nhiều giờ, có khi vài ngày.
Chậm khô là thiên đường cho chuyển màu mềm như da người, bầu trời. Nhưng cũng có nghĩa bức tranh ướt nằm đó nhiều ngày, phải có chỗ để, và không thể phủ lớp mới tuỳ ý.
Mùi, dung môi và chỗ vẽ
Acrylic gần như không mùi, rửa cọ bằng nước xà phòng. Rất hợp với căn hộ nhỏ, phòng ngủ, nhà có trẻ em. Lưu ý duy nhất là phải rửa cọ trước khi màu khô, màu đã khô trong cọ thì gần như hỏng cọ.
Sơn dầu tự nó có mùi dầu nhẹ, nhưng thường đi kèm dung môi để pha loãng và rửa cọ. Dung môi bay hơi có mùi, có hại khi hít nhiều và dễ cháy. Mình sẽ dành một tập riêng cho chuyện vẽ sơn dầu an toàn trong nhà.
Có thể vẽ sơn dầu không dùng dung môi, rửa cọ bằng dầu ăn rồi xà phòng, pha màu chỉ bằng dầu vẽ. Cách này giảm mùi rất nhiều, hợp với không gian kín, nhưng màu khô chậm hơn nữa.
Nếu bạn sống trong căn hộ đóng kín điều hoà, ở chung với người lớn tuổi hay trẻ nhỏ, acrylic gần như là lựa chọn tự nhiên để bắt đầu.
Màu khi khô và độ bền
Acrylic thường tối đi một chút khi khô, vì chất kết dính lúc ướt màu trắng sữa, khô thành trong suốt. Bạn quen dần và pha sáng hơn mong muốn một chút. Bề mặt acrylic khô có thể bóng hoặc mờ tuỳ loại.
Sơn dầu giữ màu gần như lúc ướt, có độ sâu và độ bóng đặc trưng mà nhiều người mê. Các lớp màu trong suốt chồng lên nhau tạo ánh sáng bên trong bức tranh.
Về độ bền, sơn dầu đã có lịch sử nhiều thế kỷ, ta biết rõ nó già đi thế nào. Acrylic mới phổ biến từ giữa thế kỷ hai mươi, được coi là bền trong điều kiện thường, nhưng lịch sử ngắn hơn nhiều.
Với người mới, chuyện bền vài trăm năm chưa phải là điều cần lo. Điều quan trọng là bạn có vẽ đều đặn được hay không.
Quy tắc lớp với sơn dầu
Sơn dầu có một quy tắc kỹ thuật mà acrylic không cần lo nhiều: béo phủ gầy. Lớp dưới nên gầy, tức ít dầu, pha loãng bằng dung môi. Lớp trên béo dần, nhiều dầu hơn.
Lý do là lớp nhiều dầu khô chậm hơn và co giãn nhiều hơn. Nếu lớp trên gầy và khô nhanh nằm trên lớp dưới béo và khô chậm, khi lớp dưới tiếp tục co, lớp trên sẽ nứt.
Với người mới, cách đơn giản nhất là vẽ lớp phác đầu tiên bằng màu pha loãng, rồi các lớp sau dùng màu nguyên tuýp hoặc thêm dầu vẽ. Không làm ngược lại.
Acrylic thì linh hoạt hơn, bạn có thể phủ lớp nào lên lớp nào cũng được sau khi khô. Đây là một lý do nữa khiến nó dễ cho người bắt đầu.
Vậy chọn thế nào?
Chọn acrylic nếu bạn có ít thời gian mỗi buổi, muốn xong tranh nhanh, sống trong không gian nhỏ kín, hay muốn vẽ cùng trẻ con. Nó cũng hợp với nhiều bề mặt: toan, giấy dày, gỗ, tường, đồ vật.
Chọn sơn dầu nếu bạn mê những chuyển màu mềm mại, có một góc riêng thông thoáng, kiên nhẫn chờ đợi và thích vẽ một bức trong nhiều buổi.
Bạn cũng không cần chọn mãi mãi. Nhiều người bắt đầu bằng acrylic để học pha màu và bố cục, sau đó thử sơn dầu. Cũng có người làm ngược lại. Những gì bạn học về đậm nhạt, màu sắc, bố cục đều mang theo được.
Bài tập: dù chọn chất liệu nào, hãy bắt đầu với ba màu cơ bản và trắng, vẽ một tĩnh vật nhỏ trên một miếng toan bằng hai bàn tay. Đừng vội mua nhiều. Vẽ năm bức nhỏ trước, rồi hẵng quyết định đi tiếp với chất liệu nào nhé.
Câu hỏi thường gặp
Có thể vẽ sơn dầu lên trên acrylic không?
Có thể vẽ sơn dầu lên lớp acrylic đã khô, đó là cách nhiều người dùng để lót nền nhanh. Ngược lại, không nên vẽ acrylic lên sơn dầu vì acrylic không bám tốt trên bề mặt dầu.
Acrylic khô trên bảng pha thì làm sao?
Acrylic khô trên bảng pha không dùng lại được. Hãy lấy lượng màu vừa đủ, xịt nước nhẹ lên bảng pha, hoặc dùng bảng pha giữ ẩm có lớp giấy ướt bên dưới để màu tươi lâu hơn.
Vẽ sơn dầu bao lâu thì tranh khô hẳn?
Lớp mỏng có thể khô mặt sau vài ngày, lớp dày cần lâu hơn nhiều. Khô hoàn toàn bên trong có thể mất hàng tháng. Thời tiết nóng ẩm hay lạnh cũng ảnh hưởng.
Nước rửa cọ acrylic có đổ ra bồn được không?
Nên lau bớt màu thừa trên cọ bằng giấy trước khi rửa, để lượng màu xuống cống ít nhất. Nước rửa có thể để lắng, gạn phần nước trong, phần cặn màu để khô rồi bỏ vào rác.
Toan vẽ có cần sơn lót không?
Toan bán sẵn thường đã được lót. Nếu tự căng toan hoặc vẽ lên gỗ, cần quét lớp lót để màu bám tốt và sơn dầu không làm mục vải.
