Tranh sơn mài được làm bằng cách đắp nhiều lớp sơn ta, xen với những vật liệu như vàng bạc dát mỏng, vỏ trứng, vỏ trai ốc, lên một tấm nền gọi là vóc, mỗi lớp ủ cho khô, rồi đem mài bằng nước để những lớp bên dưới hiện ra. Hình ảnh cuối cùng chỉ lộ ra qua việc mài, vì thế người ta hay nói sơn mài là vẽ bằng cách mài.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Có lẽ không chất liệu nào mang dấu ấn Việt rõ như sơn mài. Tập này mình kể quy trình làm một bức sơn mài ở mức để bạn hiểu và trân trọng nó. Đây không phải chất liệu tự làm ở nhà dễ dàng, và mình sẽ nói rõ vì sao.
Sơn ta là gì?
Sơn ta là nhựa của cây sơn, một loài cây được trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc, nổi tiếng nhất là ở Phú Thọ. Người ta rạch vỏ cây để lấy nhựa, giống như cạo mủ cao su. Nhựa tươi gọi là sơn sống.
Sơn sống được để lắng, chia thành các phần, rồi khuấy và đánh trong thời gian dài để thành sơn chín, loại sơn có độ bóng, độ dẻo dùng để vẽ. Sơn ta trộn với các chất màu cho ra những màu truyền thống như đen, đỏ son, cánh gián.
Sơn ta đã được dùng từ lâu đời ở Việt Nam để phủ đồ thờ, đồ gia dụng, hoành phi câu đối, vì nó bền, chống ẩm, chống mối mọt. Từ thời Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, các hoạ sĩ và nghệ nhân đã cùng nhau đưa sơn ta từ đồ trang trí trở thành một chất liệu hội hoạ.
Ngày nay ngoài sơn ta còn có những loại sơn công nghiệp được dùng làm tranh theo lối sơn mài. Người trong nghề phân biệt rõ hai loại vì độ bền và vẻ đẹp khác nhau.
Một điều đặc biệt: sơn ta khô trong ẩm
Hầu hết các loại sơn khô khi nước hoặc dung môi bay hơi trong không khí khô. Sơn ta thì ngược lại: nó cần độ ẩm để khô cứng. Đây là một phản ứng hoá học nhờ một loại men có sẵn trong nhựa, cần hơi ẩm và nhiệt độ vừa phải.
Vì vậy, xưởng sơn mài có những tủ ủ hay buồng ủ, nơi người ta giữ độ ẩm cao, đặt tấm vóc vào sau mỗi lớp sơn. Tuỳ thời tiết, một lớp có thể mất từ một ngày tới vài ngày mới khô.
Khí hậu nóng ẩm của miền Bắc Việt Nam vì thế rất hợp với nghề sơn. Mùa hanh khô, người thợ phải tạo ẩm nhân tạo cho tủ ủ.
Chính vì phải chờ khô qua từng lớp, một bức tranh sơn mài có thể mất nhiều tuần, nhiều tháng.
Tấm vóc và các lớp vật liệu
Vóc là tấm nền của tranh sơn mài, thường là tấm gỗ được xử lý công phu. Người thợ bó vải lên gỗ bằng sơn, trét những lớp hỗn hợp sơn trộn với đất hoặc bột để lấp kín thớ, rồi phủ nhiều lớp sơn lót. Mỗi lớp đều ủ khô và mài phẳng. Một tấm vóc tốt quyết định tranh có bền và phẳng hay không.
Trên vóc, hoạ sĩ bắt đầu xây hình. Ngoài sơn màu, họ dùng vàng và bạc dát thành lá mỏng để dán, vỏ trứng vịt hay trứng gà đập vụn gắn từng mảnh nhỏ tạo những mảng trắng ngà lấm tấm, vỏ trai ốc mài mỏng để có ánh xà cừ.
Các lớp vật liệu và sơn màu được chồng lên nhau, xen kẽ với những lớp sơn phủ. Hoạ sĩ phải tính trước lớp nào nằm dưới, lớp nào nằm trên, vì kết quả chỉ hiện ra khi mài.
Đây là chỗ sơn mài khác hẳn mọi chất liệu khác: bạn không nhìn thấy bức tranh mình đang vẽ, ít nhất là không hoàn toàn, cho tới khi mài.
Mài: lúc bức tranh hiện ra
Khi các lớp đã đủ và khô, người làm đem tranh mài với nước, dùng giấy nhám, đá mài hay than mịn tuỳ giai đoạn, từ thô tới mịn. Nước giúp làm mát, cuốn bụi sơn đi và cho thấy rõ mặt tranh.
Mài tới đâu, các lớp bên dưới lộ ra tới đó: một mảng vàng hiện dần qua lớp đen, những mảnh vỏ trứng nổi lên trắng ngà, một màu đỏ son chuyển sang cánh gián. Mài nông hay sâu, mài chỗ nhiều chỗ ít đều tạo ra hiệu quả khác.
Vì không thể mài ngược lại, mỗi lần mài là một quyết định không quay đầu. Có khi mài quá tay làm thủng một lớp quý, phải đắp và ủ lại. Có khi lại phát hiện những hiệu ứng bất ngờ đẹp hơn ý định ban đầu.
Cuối cùng là đánh bóng, có nơi người thợ dùng lòng bàn tay xoa với bột mịn để mặt tranh có độ bóng sâu, như nhìn xuống mặt nước.
Vì sao không nên tự làm sơn ta ở nhà
Sơn sống có thể gây dị ứng da rất mạnh, dân gian gọi là bị sơn ăn: da sưng đỏ, ngứa rát, nổi mụn nước, có khi lan rộng. Người làm nghề quen dần, nhưng người mới tiếp xúc có thể bị nặng. Hơi sơn cũng có thể gây phản ứng ở người nhạy cảm.
Vì vậy, làm sơn mài với sơn ta cần học ở xưởng hay trường, có người hướng dẫn, có găng tay, áo dài tay, và biết cách xử lý khi bị dị ứng. Nếu da có phản ứng, hãy đi khám bác sĩ da liễu.
Nếu muốn trải nghiệm tinh thần sơn mài ở nhà, có thể thử một bài tập an toàn hơn: phủ nhiều lớp acrylic màu khác nhau lên một tấm gỗ nhỏ, chờ khô từng lớp, rồi dùng giấy nhám mịn ướt mài nhẹ để lộ màu dưới, đeo khẩu trang khi mài. Nó không phải sơn mài, nhưng giúp bạn hiểu cảm giác vẽ bằng cách mài.
Lần tới khi đứng trước một bức sơn mài ở bảo tàng hay phòng tranh, hãy nhìn nghiêng để thấy chiều sâu của các lớp, và nhớ rằng mỗi mảnh vỏ trứng nhỏ kia đã được gắn bằng tay.
Câu hỏi thường gặp
Sơn mài khác sơn dầu ở đâu?
Sơn dầu vẽ bằng màu pha dầu, nhìn thấy ngay kết quả và khô bằng không khí. Sơn mài dùng sơn ta, chồng nhiều lớp vật liệu, khô trong ẩm và chỉ hiện hình khi mài. Bề mặt sơn mài phẳng, bóng sâu.
Vì sao tranh sơn mài đắt?
Vì quy trình rất dài, nhiều công đoạn thủ công, chờ ủ khô từng lớp, dùng vật liệu như vàng bạc dát và vỏ trứng, và tỷ lệ hỏng khi mài không nhỏ. Giá cụ thể tuỳ người làm và tác phẩm.
Bị sơn ăn thì làm gì?
Rửa sạch vùng da tiếp xúc bằng xà phòng và nước, không gãi, và đi khám bác sĩ da liễu, nhất là khi sưng nhiều hay lan rộng. Không tự đắp lá hay thuốc theo truyền miệng khi chưa hỏi ý bác sĩ.
Bảo quản tranh sơn mài thế nào?
Tránh nắng chiếu trực tiếp lâu ngày, tránh va đập và vật sắc. Lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng hoá chất tẩy rửa.
Đồ sơn mài mỹ nghệ có giống tranh sơn mài không?
Cùng gốc kỹ thuật, nhưng đồ mỹ nghệ như hộp, bình, khay thiên về trang trí và sản xuất nhiều, trong khi tranh sơn mài là tác phẩm hội hoạ. Chất lượng sơn và quy trình cũng có thể khác nhau nhiều.
