Bút chì vẽ được xếp từ cứng tới mềm. Những cây mang chữ H là chì cứng, cho nét nhạt, mảnh, ít lem, hợp với vẽ kỹ thuật và phác nét nhẹ. Những cây mang chữ B là chì mềm, cho nét đậm, dễ tán, hợp với đánh bóng và mảng tối. Ở giữa là cây hát bê quen thuộc. Người học vẽ thường chỉ cần ba bốn cây trong khoảng từ hát bê tới sáu bê.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Ở tập dụng cụ tối thiểu, mình đã nói sơ qua về chì. Tập này mình đi sâu hơn: bên trong cây chì có gì, vì sao cùng một tay mà cây này đậm cây kia nhạt, và khi nào nên đổi cây.
Lõi chì làm bằng gì?
Lõi bút chì không có chất chì kim loại nào, dù tên gọi vẫn giữ từ xưa. Lõi là hỗn hợp than chì, tức một dạng của các bon, với đất sét, được ép và nung.
Tỷ lệ giữa than chì và đất sét quyết định độ cứng mềm. Nhiều đất sét thì lõi cứng, ma sát cao, để lại ít bột trên giấy, nét nhạt và mảnh. Nhiều than chì thì lõi mềm, trơn, để lại nhiều bột, nét đậm và dễ lan.
Con số đi kèm chữ cái cho biết mức độ. Bốn H cứng hơn hai H. Sáu B mềm hơn hai B. Nhưng mỗi nhà sản xuất có thang riêng, hai bê của hãng này có thể đậm hơn hai bê của hãng kia. Đừng trộn nhiều hãng nếu chưa thử.
Một cách hiểu nhanh: chì H là cây bút cẩn trọng, chì B là cây bút phóng khoáng.
Cây nào cho việc gì?
Phác hình ban đầu nên dùng chì hơi cứng như hát bê hoặc hai H, ấn thật nhẹ. Nét nhạt dễ xoá, không để lại vết lõm. Nhưng cẩn thận: chì quá cứng ấn mạnh sẽ làm lõm giấy, sau này tô chì mềm lên sẽ lộ ra những đường trắng như vết dao.
Đánh bóng vùng trung gian dùng hai bê hoặc ba bê, đủ đậm mà vẫn điều khiển được. Vùng tối nhất, bóng tiếp xúc, lõi tối dùng bốn bê đến sáu bê.
Chi tiết sắc như viền mắt, mép lá, đường kiến trúc có thể quay lại chì cứng hơn, gọt thật nhọn. Chì cứng giữ đầu nhọn lâu, chì mềm mòn rất nhanh.
Những cây tám bê, chín bê mềm như sáp, đậm gần như than, nhưng rất dễ lem và bóng. Chúng có ích cho mảng tối lớn, nhưng người mới hiếm khi cần tới.
Vì sao chì mềm đậm mãi vẫn không đen?
Than chì có tính phản chiếu. Khi tô nhiều lớp, bề mặt chì trơn lại và ánh lên khi nhìn nghiêng, nhất là dưới đèn. Đó là lý do bản vẽ chì dù đậm tới đâu cũng có một độ bóng kim loại, khó đạt được màu đen mờ sâu như than.
Ấn mạnh làm tình hình tệ hơn: than chì bị nén chặt vào thớ giấy, mặt giấy bị mài phẳng, càng bóng hơn, và lớp sau không bám thêm được nữa.
Cách khắc phục: tô nhiều lớp nhẹ tay thay vì một lớp mạnh, dùng giấy có thớ hơi ráp, và với vùng thật tối thì chuyển sang chì than hoặc than nén. Nhiều người kết hợp: chì cho vùng sáng và trung gian, than cho vùng tối nhất.
Chuyện bóng này cũng là một vẻ đẹp riêng của tranh chì. Những bản vẽ chì xám bạc có sự tinh tế mà than không có.
Giấy quyết định một nửa
Cùng một cây hai bê, trên giấy in trơn nét trượt và nhạt, trên giấy vẽ có thớ thì nét đậm và có chất. Thớ giấy giống như những hạt cát nhỏ mài lõi chì, giữ bột lại.
Giấy thớ mịn hợp với vẽ chi tiết, chân dung mịn, vẽ kỹ thuật. Giấy thớ thô hơn cho nét có hạt, mảng tối có kết cấu, hợp với ký hoạ phóng khoáng.
Độ dày cũng quan trọng. Giấy mỏng nhăn khi tẩy và không chịu được nhiều lớp. Giấy dày hơn cho bạn sửa thoải mái.
Một mẹo: đặt vài tờ giấy lót dưới tờ đang vẽ, tạo mặt đệm mềm. Nét chì sẽ êm hơn so với vẽ trực tiếp trên mặt bàn cứng, và bạn không bị in vết vân gỗ lên bản vẽ.
Bộ chì gợi ý và bài tập so sánh
Bộ ba gợi ý cho người mới: một hát bê, một hai bê, một năm bê hoặc sáu bê. Nếu muốn bốn cây, thêm một hai H cho phác nét. Thêm một cây chì than nếu bạn thích mảng tối mạnh.
Bài tập so sánh: trên một tờ giấy, với mỗi cây chì bạn có, vẽ một dải chuyển từ ấn nhẹ nhất tới ấn mạnh nhất có thể, mà không làm rách giấy. Ghi tên cây bên cạnh.
Nhìn các dải cạnh nhau, bạn sẽ thấy cây nào đạt tối sâu nhất, cây nào giữ được độ nhạt tinh tế nhất, cây nào bắt đầu bóng khi ấn mạnh. Nghiêng tờ giấy dưới đèn để thấy độ bóng.
Giữ tờ so sánh đó trong sổ. Đó là bảng màu xám riêng của bạn, nhìn vào là biết nên với cây nào cho vùng nào. Lấy hết những cây chì đang có ra và làm bảng so sánh nhé.
Câu hỏi thường gặp
Bút chì gỗ và bút chì kim loại nào tốt hơn cho vẽ?
Chì gỗ dễ gọt lộ lõi dài để tô mảng bằng cạnh, rất hợp đánh bóng. Chì kim cho nét đều mảnh, tiện cho chi tiết và vẽ kỹ thuật. Nhiều người dùng cả hai cho những việc khác nhau.
Bút chì màu nước có giống bút chì thường không?
Không. Bút chì màu nước có lõi màu tan trong nước, vẽ xong quét cọ ướt thì màu loang như màu nước. Nó thuộc nhóm chì màu, không phải than chì.
Có nên xịt cố định cho bản vẽ chì không?
Bản vẽ chì ít lem hơn than nhưng vẫn có thể nhoè khi cọ xát. Xịt cố định giúp bảo vệ, nhưng phải xịt ở nơi thoáng khí, tốt nhất ngoài trời, và có thể làm chì hơi tối đi một chút.
Bút chì để lâu có bị khô hỏng không?
Chì than chì gần như không hỏng theo thời gian. Lõi có thể bị gãy ngầm bên trong nếu bút rơi nhiều lần, khiến gọt cứ gãy. Hãy cất bút trong hộp hoặc ống.
Vẽ chì có hại sức khoẻ không?
Bút chì than chì thông thường an toàn khi dùng bình thường. Nên rửa tay sau khi vẽ, không ngậm bút, và tránh hít bụi khi gọt hay mài lõi nhiều.
