Bút kim cho nét đều, sạch, mở nắp là vẽ được ngay, rất hợp để bắt đầu. Bút sắt chấm mực thì cho nét thay đổi to nhỏ theo lực tay, giàu cảm xúc hơn nhiều nhưng cũng khó điều khiển hơn. Vẽ mực không tẩy được, nên người mới thường phác chì thật nhẹ trước, hoặc tập chấp nhận nét sai như một phần tự nhiên của bản vẽ.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Có một vẻ đẹp rất riêng trong những bản ký hoạ bằng mực: nét đen dứt khoát trên giấy trắng, không lẫn vào đâu được. Nhiều người ký hoạ phố xá đều dùng bút mực vì sự rõ ràng đó. Tập này mình nói về hai cây bút chính và cách làm quen với chúng.
Bút kim: đều đặn và tiện lợi
Bút kim có đầu nhỏ cứng, ra mực đều, cho một nét có độ dày gần như không đổi dù bạn ấn nhẹ hay mạnh. Chúng được bán theo nhiều cỡ đầu, từ rất mảnh tới khá to.
Ưu điểm lớn nhất là tiện: không cần lọ mực, không cần chấm, không lo đổ, bỏ túi mang đi đâu cũng được. Rất hợp cho sổ ký hoạ, vẽ ngoài trời, vẽ minh hoạ có nét viền rõ.
Vì nét đều, độ đậm nhạt và cảm giác xa gần phải tạo bằng cách khác: dùng nhiều cỡ bút, đầu to cho tiền cảnh, đầu mảnh cho hậu cảnh, và mật độ nét gạch.
Hãy chọn bút có mực chống nước nếu bạn định tô màu nước lên trên sau. Mực không chống nước sẽ nhoè ngay khi gặp cọ ướt, biến bản vẽ thành một vũng xám. Thử trên giấy nháp trước.
Bút sắt: nét thở theo bàn tay
Bút sắt gồm một cán cầm và một ngòi kim loại có khe chẻ ở giữa. Bạn chấm ngòi vào lọ mực, mực giữ lại trong khe. Khi ấn nhẹ, hai nửa ngòi khép, nét mảnh. Khi ấn mạnh, chúng tách ra, nét to.
Nhờ đó, chỉ một nét kéo dài có thể bắt đầu mảnh, phình to ở giữa và thon lại ở cuối, như một nét bút lông. Sự thay đổi ấy làm bản vẽ có sức sống mà bút kim khó có được. Nhiều người lớn tuổi ở Việt Nam còn nhớ bút sắt chấm mực tím thời đi học viết chữ đẹp, và cảm giác ấy cũng chính là cảm giác vẽ.
Bút sắt khó hơn ở chỗ: ngòi có thể móc vào giấy khi kéo ngược chiều, mực có thể nhỏ giọt khi chấm quá nhiều, và bạn phải chấm lại liên tục. Kéo ngòi theo hướng khe ngòi, tức là kéo về phía mình, không đẩy ra xa.
Giấy cho bút sắt nên trơn và dày, như giấy ép nóng. Giấy có thớ hay giấy mỏng dễ làm ngòi vướng và mực loang.
Tạo đậm nhạt chỉ bằng nét
Mực chỉ có một màu đen, nên mọi sắc độ xám phải đến từ mật độ nét. Nét thưa trên giấy trắng thì mắt thấy sáng, nét dày đặc thì tối.
Gạch song song và gạch chéo như mình đã kể ở tập đánh bóng chì là ngôn ngữ chính. Ngoài ra còn có chấm điểm: hàng ngàn chấm nhỏ, chấm càng dày vùng càng tối. Chấm điểm cho mảng rất mịn nhưng tốn công.
Còn có nét rối: những vòng xoắn nhỏ chồng lên nhau, hợp để tả tán cây, bụi cỏ, mái tóc. Và nét theo chất liệu: nét ngang cho gỗ, nét cong nhỏ cho ngói, nét chấm cho tường vôi cũ.
Lời khuyên quan trọng: giữ lại vùng trắng. Tranh mực đẹp nhờ tương phản giữa trắng và đen. Gạch khắp nơi thì cả bản vẽ thành xám đục.
Không tẩy được thì làm sao?
Nỗi sợ lớn nhất khi vẽ mực là không xoá được. Có hai cách đối phó. Cách thứ nhất: phác bằng chì thật nhẹ, vẽ mực lên trên, đợi mực khô hẳn rồi mới tẩy chì đi. Mực phải khô hoàn toàn, nếu không tẩy sẽ kéo mực lem.
Cách thứ hai, mạnh dạn hơn: vẽ thẳng bằng mực, không phác. Nét sai thì để đó, vẽ nét đúng hơn bên cạnh. Nhiều bản ký hoạ đẹp nhất chứa nhiều nét thử, chúng làm bản vẽ có cảm giác đang chuyển động, đang tìm tòi.
Vẽ mực trực tiếp là bài tập tuyệt vời cho sự dứt khoát. Vì không tẩy được, bạn sẽ nhìn kỹ hơn trước khi đặt bút. Sau vài tuần, nét chì của bạn cũng tự tin hơn.
Nếu thật sự cần sửa, có thể phủ một chút màu trắng đục lên chỗ sai. Nhưng đừng biến điều đó thành thói quen.
Bài tập: ký hoạ một mái ngói
Tìm một mái ngói, mái nhà cổ, mái chùa, hoặc mái nhà hàng xóm có những hàng ngói xếp lớp. Nếu không có, dùng ảnh tự chụp. Mái ngói là đề tài hay cho mực vì nó có nhịp lặp, có sáng tối, có chất liệu.
Bắt đầu bằng vài nét chính cho hình mái và các mép. Rồi vẽ hàng ngói gần nhất kỹ hơn, mỗi viên ngói một nét cong nhỏ với bóng tối ở mép dưới. Càng lên cao, càng xa, ngói chỉ còn vài nét gợi.
Phần dưới mái hiên tối, dùng gạch chéo dày. Bầu trời để trắng. Một vài nét rêu, một cành cây chìa ra, làm mái nhà có câu chuyện.
Đừng vẽ hết từng viên ngói. Người xem chỉ cần thấy vài viên kỹ là tự hiểu cả mái. Đó là bài học của nghệ thuật gợi tả. Cầm bút kim lên và tìm một mái nhà nhé.
Câu hỏi thường gặp
Bút bi có dùng để vẽ được không?
Được, nhiều người ký hoạ rất đẹp bằng bút bi. Bút bi cho nét thay đổi nhẹ theo lực, dễ tạo xám bằng nét nhẹ chồng lớp. Nhược điểm là mực có thể bóng và đôi khi đọng cục ở đầu bi.
Mực nho có dùng cho bút sắt được không?
Mực nho hay mực tàu đặc thường dùng với bút lông. Với bút sắt, nên dùng mực vẽ có độ lỏng phù hợp, mực quá đặc làm tắc ngòi. Rửa ngòi sạch sau mỗi lần vẽ để ngòi không gỉ.
Vẽ mực rồi tô màu nước có được không?
Được, đó là cách rất phổ biến trong ký hoạ phố và minh hoạ. Điều kiện là mực phải chống nước và khô hẳn trước khi tô màu.
Ngòi bút sắt bị móc giấy là do đâu?
Thường do đẩy ngòi ngược chiều, ấn quá mạnh trên giấy có thớ, hoặc ngòi đã bị cong. Kéo ngòi về phía mình, dùng giấy trơn và thay ngòi khi đã mòn hay cong.
Người mới nên mua bút kim cỡ nào?
Hai ba cỡ là đủ: một cỡ mảnh cho chi tiết, một cỡ vừa cho nét chính, một cỡ to cho viền và mảng đen. Nhiều cỡ quá chưa cần thiết.
