Phần lớn bản vẽ sai của người mới không phải do tay vụng, mà do não vẽ theo cái biểu tượng nó đã biết sẵn, như con mắt hình hạt chanh hay cái bàn hình chữ nhật, thay vì vẽ theo cái hình mà mắt đang thật sự nhìn thấy. Tập nhìn như hoạ sĩ là tập tạm quên tên đồ vật để chỉ thấy đường cong, góc nghiêng và mảng sáng tối.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Đây là tập mình nghĩ quan trọng nhất của cả chuyên mục bắt đầu học vẽ. Mình sẽ kể chuyện vì sao một cái bàn nhìn nghiêng lại khó vẽ đến thế, và ba bài tập nhỏ giúp bạn đánh lừa chính bộ não của mình.
Bộ não vẽ thay cho đôi mắt như thế nào?
Hồi bé, ai cũng học vẽ ngôi nhà bằng một hình vuông và một hình tam giác, mặt trời ở góc giấy có tia, cái cây là cây kẹo mút. Đó là những biểu tượng. Chúng giúp mình nói nhanh "đây là cái nhà", nhưng chúng không giống bất kỳ ngôi nhà thật nào.
Lớn lên, kho biểu tượng ấy vẫn nằm đó. Khi bạn nhìn một khuôn mặt thật để vẽ, mắt thấy một hình phức tạp, nhưng tay lại tự động vẽ con mắt hạt chanh nằm ngang chính giữa. Não đã nhận ra "mắt" và lấy luôn biểu tượng có sẵn.
Chuyện tương tự xảy ra với cái bàn. Bạn biết mặt bàn là hình chữ nhật, bốn góc vuông. Nhưng nhìn nghiêng, mặt bàn trên võng mạc là một hình thang méo, góc nhọn góc tù. Não cãi lại mắt, và bạn vẽ một mặt bàn dựng đứng như sắp đổ xuống.
Vì vậy câu "vẽ cái thấy, đừng vẽ cái biết" là câu đầu tiên mà rất nhiều thầy vẽ dạy cho học trò. Bí quyết là tìm cách tạm tắt cái tên của đồ vật đi.
Bài tập thứ nhất: vẽ đường viền mà không nhìn giấy
Đặt bàn tay trái của bạn lên bàn, các ngón hơi co lại. Cầm bút bằng tay phải, đặt đầu bút lên giấy. Bây giờ, chỉ nhìn bàn tay, không nhìn giấy. Cho mắt bò thật chậm theo một mép ngón tay, tay cầm bút cũng bò theo đúng tốc độ đó.
Đi chậm đến mức như con kiến bò. Mỗi chỗ mép da cong vào, mỗi nếp nhăn ở đốt ngón, bạn đều đi theo. Đừng nhấc bút, đừng liếc xuống giấy. Làm như vậy trong năm phút.
Kết quả trên giấy sẽ méo mó, các ngón chồng lên nhau, thậm chí trông buồn cười. Điều đó hoàn toàn bình thường. Thứ bạn tập ở đây không phải là bản vẽ đẹp, mà là sự kết nối chậm rãi giữa mắt và tay, không có não chen ngang.
Nhiều người nói sau bài tập này họ thấy bàn tay mình như lần đầu được nhìn thật kỹ. Đó chính là cảm giác của việc nhìn như người vẽ.
Bài tập thứ hai: vẽ khoảng trống thay vì vẽ đồ vật
Đặt một chiếc ghế đẩu hoặc ghế tựa trước một bức tường trơn. Thay vì vẽ cái ghế, bạn vẽ những khoảng trống: khoảng tường lọt giữa hai chân ghế, khoảng trống giữa mặt ghế và thanh ngang, khoảng giữa các nan tựa lưng.
Những khoảng trống đó không có tên. Não không có biểu tượng sẵn cho "khoảng trống giữa hai chân ghế", nên nó đành để mắt làm việc. Bạn sẽ thấy mình đo đếm hình dạng rất trung thực.
Điều kỳ lạ là khi vẽ đủ các khoảng trống, cái ghế tự hiện ra, và thường đúng tỷ lệ hơn hẳn so với khi bạn cố vẽ thẳng cái ghế.
Mẹo này dùng được cả về sau. Khi vẽ người đứng chống nạnh, hãy nhìn hình tam giác trống giữa cánh tay và thân người. Khi vẽ cành cây, nhìn những mảng trời lọt giữa các cành. Khoảng trống là người kiểm tra trung thực nhất của bạn.
Bài tập thứ ba: chép một hình vẽ lộn ngược
Tìm một bức ký hoạ nét, tốt nhất là hình người hoặc đồ vật có nhiều đường cong. Xoay nó lộn ngược, đầu xuống dưới. Rồi chép lại đúng như vậy, vẫn lộn ngược, từ trên xuống dưới, từng đường một.
Khi hình lộn ngược, não không nhận ra ngay đó là cái mũi hay cái tay, nên nó không chen biểu tượng vào. Bạn chỉ còn thấy một đường cong đi xuống, gặp một góc, rẽ sang phải. Bạn so độ dài của đường này với đường kia.
Vẽ xong mới xoay tờ giấy lại. Phần lớn người làm bài này lần đầu đều ngạc nhiên vì bản chép lộn ngược đúng hơn bản họ từng chép xuôi.
Bài tập này được phổ biến rộng rãi trong các sách dạy vẽ cho người mới từ nhiều chục năm nay. Lý giải khoa học đằng sau còn được bàn cãi, nhưng hiệu quả thực hành thì nhiều người đã tự kiểm chứng.
Mang cách nhìn đó vào bản vẽ bình thường
Ba bài tập trên là bài khởi động, không phải cách vẽ hằng ngày. Khi vẽ một vật như thường lệ, bạn có thể dùng vài câu tự nhắc. Đường này nghiêng bao nhiêu so với một đường thẳng đứng tưởng tượng? Phần này dài bằng mấy lần phần kia?
Nheo mắt lại cũng là một mẹo cũ mà hiệu quả. Khi nheo mắt, chi tiết nhoè đi, chỉ còn lại những mảng sáng tối lớn. Bạn thấy rõ hình tổng thể và không bị những chi tiết vụn kéo đi.
Thỉnh thoảng hãy tự hỏi: mình đang nhìn mẫu hay đang nhìn giấy nhiều hơn? Người mới thường nhìn giấy tới tám phần mười thời gian. Người vẽ quen nhìn mẫu ngang ngửa, thậm chí nhiều hơn nhìn giấy.
Tối nay, hãy thử bài vẽ bàn tay không nhìn giấy trong năm phút. Vẽ xong, cười một chút với bản vẽ kỳ quặc đó, rồi giữ nó lại. Đó là bản vẽ đầu tiên bạn thật sự nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vẽ nhìn từ ảnh lại dễ hơn nhìn vật thật?
Ảnh đã ép mọi thứ về hai chiều, nên mắt không phải tự chuyển từ ba chiều sang mặt phẳng. Dễ hơn nhưng cũng làm mắt ỷ lại. Người mới nên tập cả hai, và ưu tiên vật thật để luyện cảm giác chiều sâu.
Nheo mắt khi vẽ có hại mắt không?
Nheo mắt trong vài giây để nhìn mảng lớn là động tác bình thường, không gây hại. Nếu bạn phải nheo liên tục mới thấy rõ, có thể mắt cần được đo kiểm, nên đi khám mắt.
Người vẽ giỏi có còn vẽ theo biểu tượng không?
Có, và đôi khi họ chủ động làm vậy, ví dụ khi vẽ hoạt hình, minh hoạ hay trang trí. Khác biệt là họ chọn có ý thức. Khi cần vẽ đúng điều mắt thấy, họ biết cách tắt biểu tượng đi.
Bài tập vẽ không nhìn giấy có cần làm thường xuyên không?
Không cần mỗi ngày, nhưng làm lại vài phút mỗi khi thấy nét mình cứng nhắc hay vẽ theo thói quen là rất có ích. Nhiều người dùng nó như bài khởi động đầu buổi.
Vẽ trí tưởng tượng có cần học quan sát không?
Có. Những hình bạn tưởng tượng được ghép từ những gì bạn từng quan sát kỹ. Càng nhìn thật nhiều, kho hình ảnh trong đầu càng phong phú, và hình tưởng tượng càng có sức thuyết phục.
