Một quả cầu dưới một nguồn sáng duy nhất có năm vùng: chỗ sáng nhất nơi ánh sáng đập thẳng vào, vùng trung gian chuyển dần, vùng tối nhất nằm ngay sau đường ranh giới sáng tối, vùng phản quang hơi sáng lên trong phần tối, và bóng đổ trên mặt bàn. Nhìn ra đủ năm vùng là cách để vẽ mọi vật tròn, từ quả cam tới gò má, trông có khối.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Bạn cầm sẵn một quả bóng trắng, hay một quả trứng, rồi đặt nó cạnh cửa sổ hoặc dưới một ngọn đèn bàn nhé. Tập này mình đi vòng quanh quả cầu ấy, từ chỗ sáng nhất tới chỗ tối nhất, và chỉ ra chỗ người mới hay vẽ sai nhất.
Vì sao phải đặt mẫu dưới một nguồn sáng duy nhất?
Trong phòng khách bình thường, ánh sáng đến từ đèn trần, từ cửa sổ, từ tường trắng dội lại. Quả cầu được chiếu từ nhiều hướng, các vùng sáng tối chồng lên nhau, nhoè đi, rất khó đọc.
Khi học, hãy tắt bớt đèn và để một nguồn sáng chính từ một bên, hơi cao hơn vật mẫu, như ánh nắng xiên buổi sáng qua cửa sổ hoặc một ngọn đèn bàn. Ánh sáng một phía tạo ra một ranh giới sáng tối rõ ràng, và năm vùng hiện ra như được vẽ sẵn.
Đặt quả cầu trên một tấm vải hoặc giấy màu trung tính, xám hay be. Nền quá trắng sẽ hắt sáng ngược lên quá nhiều, nền quá đen thì gần như không có phản quang.
Một mẹo: chụp mẫu bằng điện thoại rồi chuyển ảnh sang đen trắng. Ảnh xám giúp bạn kiểm tra xem mình đã thấy đúng các vùng chưa, nhưng hãy vẽ theo mẫu thật.
Vùng sáng nhất và vùng trung gian
Vùng sáng nhất là nơi bề mặt quay thẳng về phía nguồn sáng. Trên quả bóng nhựa bóng, đó có thể là một đốm trắng gần như loá. Trên quả cam vỏ sần, nó là một vùng sáng hơn nhưng mềm và loang. Bề mặt càng bóng, điểm sáng càng nhỏ và gắt.
Khi vẽ chì, vùng sáng nhất thường là giấy để trắng, hoặc lấy ra bằng tẩy dẻo. Người mới hay tô chỗ này bằng một lớp xám nhạt cho đều tay, rồi không còn chỗ nào sáng hơn nữa. Hãy giữ trắng nó từ đầu.
Từ vùng sáng nhất đi về phía đường ranh giới, bề mặt quay dần khỏi nguồn sáng, nên nhận ít sáng hơn. Đó là vùng trung gian, chuyển rất từ từ từ sáng sang xám. Sự chuyển mịn này chính là thứ làm mắt cảm thấy độ tròn.
Vùng trung gian rộng hay hẹp phụ thuộc vào nguồn sáng. Ánh sáng to và mềm như trời râm qua cửa sổ lớn cho vùng trung gian rộng. Đèn nhỏ và gần thì chuyển gắt hơn.
Lõi tối và đường ranh giới sáng tối
Đi tiếp, bạn gặp chỗ bề mặt bắt đầu quay lưng hẳn với nguồn sáng. Đó là đường ranh giới sáng tối. Ngay sau đường này là vùng tối nhất trên chính quả cầu, nhiều sách gọi là lõi tối.
Điều bất ngờ với nhiều người: chỗ tối nhất trên quả cầu không nằm ở mép ngoài cùng của phần tối, mà nằm gần ranh giới. Vì phía sau nó, phần tối lại nhận được ánh sáng dội từ mặt bàn và đồ vật xung quanh.
Vẽ đúng vị trí lõi tối là bước quan trọng nhất. Nó như cái xương sống của khối. Hãy xác định nó sớm, tô đậm một chút, rồi các vùng khác sẽ được so với nó.
Ranh giới sáng tối trên quả cầu là một đường cong, chạy song song với mép ngoài nhưng lệch về phía tối. Nếu bạn vẽ nó thành đường thẳng, quả cầu sẽ như một cái đĩa bị chia đôi.
Ánh phản quang: chỗ người mới hay vẽ quá tay
Trong phần tối, gần mép dưới hay mép ngoài, bạn sẽ thấy một vùng hơi sáng lên. Đó là ánh phản quang, ánh sáng từ mặt bàn hay bức tường gần đó dội ngược lại vào phần tối của quả cầu.
Khi mới phát hiện ra phản quang, người ta thường thích thú và vẽ nó sáng quá. Kết quả là quả cầu có một viền sáng như được đèn chiếu từ sau lưng, mất hết khối.
Quy tắc dễ nhớ: phản quang luôn thuộc về phần tối. Nó sáng hơn lõi tối, nhưng luôn tối hơn vùng trung gian ở phía sáng. Nếu bạn nheo mắt mà phần tối vẫn đọc như một khối liền thì phản quang của bạn đang ở mức vừa.
Phản quang còn mang màu của bề mặt dội sáng. Quả cam đặt trên khăn xanh sẽ có phản quang hơi xanh. Đây là chi tiết sẽ rất có ích khi bạn chuyển sang vẽ màu.
Bóng đổ và bài tập với quả bóng trắng
Bóng đổ là vùng trên mặt bàn bị quả cầu che mất ánh sáng. Ngay chỗ quả cầu chạm bàn có một vệt tối nhất, hẹp và đậm, nhiều người gọi là bóng tiếp xúc. Vệt này làm quả cầu nằm trên bàn thật, thiếu nó quả cầu sẽ như lơ lửng.
Bóng đổ càng ra xa vật thì càng nhạt và mép càng mềm. Hướng của bóng đổ ngược với hướng nguồn sáng. Đèn càng thấp, bóng càng dài.
Bài tập: đặt quả bóng trắng như mình nói ở đầu, vẽ một hình tròn bằng nét nhạt. Xác định đường ranh giới sáng tối và lõi tối trước. Tô phần tối thành một mảng đều. Rồi mới thêm vùng trung gian, phản quang, bóng đổ, và để trắng chỗ sáng nhất.
Vẽ quả bóng ba lần, mỗi lần dịch đèn sang một vị trí khác. Bạn sẽ thấy năm vùng di chuyển theo ánh sáng. Khi đã hiểu chúng trên quả bóng, bạn sẽ bắt đầu thấy chúng khắp nơi, trên quả trứng, trên gò má người ngồi đối diện. Bật đèn bàn lên thử nhé.
Câu hỏi thường gặp
Bóng bản thân và bóng đổ khác nhau thế nào?
Bóng bản thân là phần tối nằm trên chính bề mặt vật, nơi bề mặt quay lưng với ánh sáng. Bóng đổ là vùng tối trên một bề mặt khác, như mặt bàn, do vật che mất ánh sáng. Bóng đổ thường có mép rõ hơn ở gần vật.
Vì sao vẽ quả cầu rồi mà vẫn thấy phẳng?
Thường do thiếu sự chuyển dần ở vùng trung gian, hoặc phản quang quá sáng, hoặc không có vệt bóng tiếp xúc dưới đáy. Hãy kiểm tra lại năm vùng, nhất là xem chỗ tối nhất có nằm gần ranh giới sáng tối không.
Ánh sáng tự nhiên hay đèn điện tốt hơn khi tập?
Cả hai đều dùng được. Ánh sáng cửa sổ dễ chịu nhưng thay đổi theo giờ, nên bản vẽ dài sẽ khó. Đèn bàn ổn định suốt buổi, hợp cho người tập buổi tối.
Vẽ màu có cần hiểu năm vùng sáng tối không?
Rất cần. Màu chỉ làm bức tranh đẹp khi đậm nhạt đúng. Năm vùng sáng tối vẫn tồn tại trên một quả xoài vàng hay một chiếc bình xanh, chỉ là mỗi vùng mang một sắc độ của màu.
Quả cầu bóng loáng và quả cầu nhám vẽ khác nhau ra sao?
Quả cầu bóng có điểm sáng nhỏ, gắt và có thể phản chiếu cả hình cửa sổ. Quả cầu nhám có vùng sáng rộng và mềm, chuyển sang tối êm hơn. Năm vùng vẫn giống nhau, chỉ khác độ sắc của các ranh giới.
