Gần như mọi đồ vật quanh bạn đều tách được thành vài khối cơ bản: khối hộp, khối cầu, khối trụ và khối nón. Khi đã vẽ được những khối đó đứng đúng phối cảnh và có sáng tối, bạn có một bộ khung để dựng bất cứ thứ gì, từ cái phích nước tới khuôn mặt người, sao cho chúng trông có chiều sâu chứ không phẳng như hình dán.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Ai từng đi học vẽ luyện thi đều nhớ những buổi ngồi trước khối thạch cao trắng, vẽ đi vẽ lại một khối hộp. Nhiều người thấy chán, có người bỏ. Tập này mình giải thích vì sao bài tập tưởng khô khan đó lại là cái nền mà hầu như ai vẽ nghiêm túc cũng phải đi qua.
Từ đường viền phẳng sang hình khối có chiều sâu
Người mới thường vẽ đồ vật bằng đường viền bao quanh. Cái cốc là một hình chữ U có quai. Quả cam là một hình tròn. Những hình như vậy nói đúng đồ vật là gì, nhưng trông như được cắt ra từ giấy rồi dán lên.
Thế giới thật có ba chiều. Cái cốc có miệng, có đáy, có mặt trước, có mặt bên khuất dần ra sau. Quả cam có phần nhô gần mắt mình hơn và phần cong ra phía sau. Muốn vẽ được cảm giác đó, bạn cần nghĩ về đồ vật như một khối đặc chiếm chỗ trong không gian.
Khối cơ bản là cách đơn giản nhất để tập nghĩ như vậy. Một khối hộp có sáu mặt, mỗi lần bạn vẽ là phải quyết định thấy mấy mặt, mặt nào ngả về đâu. Một khối cầu không có cạnh nào, nên toàn bộ cảm giác tròn đến từ sáng tối.
Khi đã quen, bạn sẽ thấy mình không còn vẽ đường viền trước, mà vẽ khối trước rồi mới gọt dần thành đồ vật.
Nhìn đồ vật quen thuộc thành khối
Thử nhìn quanh nhà bạn với cặp kính khối. Cái tủ lạnh là một khối hộp đứng. Cái nồi cơm điện là một khối trụ thấp, nắp là một phần của khối cầu. Cái nón lá là một khối nón. Cái ấm trà là một khối cầu hơi dẹt, vòi là một khối trụ nhỏ bị uốn, quai là một khối trụ cong.
Ngay cả cơ thể người cũng có thể đơn giản hoá như vậy. Đầu là một khối trứng, cổ là khối trụ, lồng ngực là một khối hộp bo tròn, cánh tay là những khối trụ thon dần nối nhau.
Cách nhìn này không phải để bản vẽ cuối cùng trông như người máy. Nó là giàn giáo. Bạn dựng giàn giáo bằng nét nhạt, đặt đúng các khối vào chỗ và đúng hướng, rồi mới vẽ đường viền thật và chi tiết lên trên.
Lợi ích lớn nhất: khi giàn giáo đúng, mọi chi tiết đặt lên đều đúng theo. Khi giàn giáo sai, chi tiết đẹp mấy cũng không cứu được.
Vẽ khối hộp: những chỗ hay sai
Khối hộp là bài khó nhất trong bốn khối, vì nó phơi bày mọi lỗi phối cảnh. Lỗi phổ biến đầu tiên là các cạnh đứng không thẳng đứng. Khi bạn nhìn ngang tầm mắt, các cạnh đứng của hộp vẫn song song và thẳng đứng trên giấy.
Lỗi thứ hai là các cạnh lẽ ra phải chụm dần về xa lại bị vẽ song song hoặc thậm chí xoè ra. Một chiếc hộp có cạnh xa to hơn cạnh gần sẽ trông như sắp lật ngược về phía bạn.
Lỗi thứ ba là mặt trên của hộp quá rộng. Nếu hộp đặt thấp hơn tầm mắt một chút, mặt trên chỉ là một dải mỏng. Mắt đặt càng cao so với hộp thì mặt trên càng mở rộng.
Một cách kiểm tra hay là vẽ cả những cạnh khuất bằng nét rất nhạt, như thể hộp làm bằng kính. Nếu các cạnh khuất không khớp lại thành một khối kín, bạn biết ngay mình sai ở đâu.
Khối cầu và khối trụ dạy mình điều gì?
Khối cầu không có cạnh nào để bám, nên nó dạy bạn về ánh sáng. Một hình tròn tô đều thì vẫn là đĩa phẳng. Chỉ khi có chỗ sáng nhất, chỗ chuyển dần sang tối, có ánh phản quang và bóng đổ dưới đáy, nó mới thành quả cầu.
Khối trụ dạy bạn về elip. Miệng và đáy của khối trụ là hai hình elip. Nếu bạn nhìn từ trên xuống, elip dưới đáy luôn tròn hơn, mở rộng hơn elip ở miệng, vì đáy nằm xa tầm mắt hơn. Người mới hay vẽ hai elip y hệt nhau, khiến khối trụ trông như bị bóp dẹt.
Khối trụ còn dạy về đường bao. Hai cạnh bên của trụ là đường thẳng nối giữa hai elip, chạm đúng vào hai đầu mút của elip. Nếu đáy vẽ thành góc nhọn thay vì đường cong, cái cốc trên bàn sẽ như cắm vào mặt bàn.
Khối nón kết hợp cả hai bài học: một elip làm đáy, hai cạnh chụm vào một đỉnh. Cái nón lá và cái phễu là hai mẫu nhà ai cũng có.
Bài tập dựng hình trong mười phút mỗi ngày
Chọn ba đồ vật trong nhà, mỗi thứ gần với một loại khối: một hộp giấy, một quả cam, một cái cốc. Đặt chúng trên bàn, ánh sáng từ một phía.
Bước một, dùng nét nhạt dựng từng vật thành khối đơn giản, vẽ cả cạnh khuất. Bước hai, kiểm tra hướng các cạnh, độ mở của elip. Bước ba, tô một lớp tối đơn giản cho mặt khuất sáng và bóng đổ trên bàn.
Ngày hôm sau, đổi góc nhìn: đứng lên vẽ từ trên cao, hoặc cúi thấp ngang mặt bàn. Bạn sẽ thấy mặt trên của hộp và miệng cốc thay đổi ra sao. Bài học về tầm mắt tự đến qua đôi mắt bạn, không cần thuộc quy tắc.
Sau hai tuần, thử vẽ một vật phức tạp hơn như cái ấm trà hay đôi giày bằng cách dựng khối trước. Bạn sẽ ngạc nhiên vì nó dễ hơn hẳn. Thử ngay với cái cốc trên bàn bạn nhé.
Câu hỏi thường gặp
Không có tượng thạch cao thì tập vẽ khối bằng gì?
Dùng đồ vật trong nhà sơn màu sáng hoặc bọc giấy trắng: hộp sữa, lon nước, quả bóng, cuộn giấy. Màu trắng giúp thấy sáng tối rõ ràng, nhưng đồ có màu vẫn tập được nếu bạn nheo mắt để thấy mảng đậm nhạt.
Vẽ khối bao lâu thì nên chuyển sang vẽ đồ vật?
Không cần đợi vẽ khối thật giỏi. Bạn có thể xen kẽ, mỗi buổi vẽ vài khối rồi vẽ một đồ vật. Cái quan trọng là mang cách nghĩ khối vào khi vẽ đồ vật.
Vì sao các trường mỹ thuật hay cho thi vẽ tượng?
Tượng thạch cao đứng yên, một màu, và có hình khối rõ, nên nó bộc lộ khả năng dựng hình, tỷ lệ và diễn tả sáng tối của người vẽ. Nó là bài đo kỹ năng nền, không phải đích đến của hội hoạ.
Vẽ khối có giúp gì cho thiết kế hay kiến trúc không?
Có. Nghĩ theo khối giúp hình dung sản phẩm, nội thất hay công trình từ nhiều góc trước khi làm. Phác thảo nhanh bằng khối là kỹ năng thường dùng của người làm thiết kế.
Có phải lúc nào cũng vẽ khối trước rồi mới vẽ chi tiết?
Với người mới thì nên như vậy. Người vẽ lâu năm vẫn dựng khối, chỉ là họ làm trong đầu hoặc bằng vài nét rất nhanh, nhìn bản vẽ cuối không còn thấy dấu vết.
