Đường dẫn mắt là những đường có thật hoặc được gợi ý trong tranh, như con đường, bờ sông, hàng cây, mép mái nhà, hay hướng nhìn của nhân vật, kéo mắt người xem đi từ chỗ này sang chỗ khác. Bố cục tốt dùng chúng để đưa mắt về điểm nhấn, rồi dẫn đi một vòng quanh tranh mà không để mắt trượt ra ngoài khung.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Mắt người khi nhìn tranh không đứng yên, nó đi dạo. Người vẽ giỏi giống như người dẫn đường, sắp đặt sẵn những lối đi cho cuộc dạo đó. Tập này mình nói về những lối đi ấy.
Đường thật: những lối mắt tự đi theo
Bất cứ đường nào đủ dài và rõ trong tranh đều kéo mắt đi theo nó. Con đường làng uốn qua cánh đồng, con sông chảy về phía chân trời, đường ray, bờ đê, hàng cột điện. Mắt bám vào đường như tàu bám ray.
Vì vậy, câu hỏi đầu tiên với mỗi đường lớn trong tranh là: nó dẫn mắt đi đâu? Nếu con đường dẫn về ngôi nhà nhỏ có ánh đèn, và ngôi nhà là điểm nhấn của bạn, tuyệt vời. Nếu con đường dẫn thẳng ra mép tranh, mắt người xem sẽ ra theo.
Đường bắt đầu từ góc dưới của tranh và đi vào trong là cánh cửa mời người xem bước vào. Rất nhiều tranh phong cảnh dùng một con đường hay bờ suối mở ra từ tiền cảnh.
Mép mái nhà, cạnh bàn, nếp gấp lớn của vải cũng là đường dẫn. Trong tĩnh vật, mép khăn chéo qua mặt bàn có thể đưa mắt từ góc tranh tới quả táo chính.
Đường gợi ý: hướng nhìn, cử chỉ và chuỗi vật
Có những đường không được vẽ ra nhưng mắt vẫn thấy. Mạnh nhất là hướng nhìn. Nếu nhân vật trong tranh nhìn về phía cánh cửa, mắt người xem sẽ nhìn theo về cánh cửa. Một cánh tay chỉ, một ngón tay hướng, cũng vậy.
Một chuỗi vật lặp lại cũng tạo đường. Ba con cò bay thành hàng chéo, những chiếc thuyền xếp dọc bến, những chậu hoa trên bậc thềm. Mắt nối chúng lại thành một đường tưởng tượng và đi theo.
Ngay cả sự chuyển dần của đậm nhạt hay màu sắc cũng dẫn mắt. Một vùng sáng loang dần từ góc này sang góc kia giống như một con đường ánh sáng.
Những đường gợi ý thường tinh tế hơn đường thật, và kết hợp hai loại cho bức tranh có nhiều lớp chuyển động.
Thử nghĩ tới một bức vẽ cảnh chợ quê: bà bán hàng nghiêng người đưa bó rau, người mua cúi xuống nhận, đứa trẻ bên cạnh ngước nhìn lên. Không có con đường nào được vẽ, vậy mà mắt người xem vẫn đi một vòng từ đứa trẻ, lên người mua, sang bà bán hàng, rồi dừng ở bó rau giữa hai bàn tay. Đó là sức mạnh của những đường không nhìn thấy.
Đường chữ S, đường chéo, đường ngang dọc nói gì?
Đường cong chữ S, như con sông uốn khúc hay con đường đèo, dẫn mắt đi chậm rãi, qua lại, cho cảm giác thư thái và chiều sâu. Ruộng bậc thang miền núi là một kho đường cong như thế.
Đường chéo tạo cảm giác chuyển động, năng lượng, đôi khi bất ổn. Một cái cây nghiêng trong gió, một người đang chạy, một con dốc. Tranh nhiều đường chéo trông sôi động.
Đường ngang gợi sự yên tĩnh, nghỉ ngơi, như mặt hồ phẳng hay người nằm. Đường dọc gợi sự vững chãi, trang nghiêm, vươn lên, như hàng cột đình hay rặng tre.
Bạn có thể chọn đường chủ đạo cho tranh theo cảm xúc mình muốn. Cảnh chiều yên ả bên hồ, ưu tiên đường ngang. Cảnh chợ phiên nhộn nhịp, nhiều đường chéo.
Lỗi để mắt trượt ra ngoài khung
Lỗi phổ biến nhất là một đường mạnh chạy thẳng ra mép tranh mà không có gì chặn lại. Con sông chảy ra góc tranh, con đường thẳng tắp ra mép phải. Mắt đi theo và rời khỏi tranh.
Cách sửa: cho đường uốn lại vào trong, hoặc đặt một vật chặn ở gần mép như một cái cây, một bụi cỏ, một bóng người quay vào trong. Những vật đó như người gác cổng, đưa mắt quay lại.
Một lỗi khác là đường đâm thẳng vào góc tranh. Góc là nơi mắt dễ bị kéo ra nhất. Tránh để đường chéo mạnh nào chạy chính xác vào bốn góc.
Lỗi thứ ba là hai đường mạnh chạy song song với mép tranh, sát mép. Chúng như những hàng rào nhốt tranh lại, làm khung càng chật.
Bài tập: dẫn mắt qua ruộng bậc thang
Tìm một bức ảnh bạn tự chụp có con đường, bờ ruộng hay con sông, hoặc ra ngoài vẽ trực tiếp. Trước khi vẽ, phác một khung nhỏ chỉ gồm các đường chính, không có chi tiết.
Dùng bút chì vẽ một mũi tên tưởng tượng theo hướng mắt bạn sẽ đi: vào từ đâu, đi qua đâu, dừng ở đâu. Nếu mũi tên ra ngoài khung, sửa bố cục: dời điểm đứng, thêm vật chặn, uốn đường lại.
Rồi mới vẽ bản thật, giữ nguyên các đường dẫn. Khi xong, nhờ người nhà nhìn và kể xem mắt họ đi thế nào. Thường họ sẽ kể gần đúng con đường bạn đã vạch.
Từ giờ, mỗi lần ngắm một bức tranh hay một tấm ảnh đẹp, thử lần theo con đường mắt mình đi. Bạn sẽ học được rất nhiều từ những người dẫn đường giỏi. Chọn một cảnh có con đường và phác khung đường dẫn ngay nhé.
Câu hỏi thường gặp
Đường dẫn mắt có cần lúc nào cũng rõ ràng không?
Không cần. Đường quá rõ và quá thẳng có khi làm tranh lộ ý đồ, thiếu tinh tế. Nhiều tranh hay dùng đường gợi ý nhẹ nhàng mà người xem không nhận ra mình đang được dẫn.
Tranh chân dung có đường dẫn mắt không?
Có. Đường vai, cánh tay, nếp áo, hướng nhìn và mái tóc đều dẫn mắt về khuôn mặt. Người vẽ chân dung thường sắp xếp những đường đó cho hội tụ về mắt.
Đường dẫn mắt có liên quan gì tới phối cảnh không?
Có. Các đường phối cảnh chạy về điểm tụ là đường dẫn mắt rất mạnh. Đặt điểm nhấn gần điểm tụ là cách nhanh để kéo mắt về đó.
Mắt người đọc tranh từ trái sang phải phải không?
Có ý kiến cho rằng thói quen đọc chữ ảnh hưởng đến cách nhìn tranh, nhưng điều này còn được bàn cãi và không phải luật. Tương phản và đường dẫn trong tranh ảnh hưởng mạnh hơn nhiều.
Có thể dùng ánh sáng làm đường dẫn mắt không?
Có. Một vệt nắng trên sàn, một luồng sáng qua khe cửa, hay vùng sáng chuyển dần là con đường mà mắt rất thích đi theo, nhất là khi xung quanh tối.
