Tranh khắc in là cách khắc hình lên một bản gỗ, cao su hay vật liệu tương tự, lăn mực lên những phần còn nổi, rồi ép tờ giấy lên để in. Tranh Đông Hồ là ví dụ quen thuộc nhất ở Việt Nam: mỗi màu một bản khắc, in lần lượt trên giấy điệp. Ở nhà, bạn có thể bắt đầu với một tấm cao su mềm, một bộ dao khắc nhỏ và một cây lăn mực.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Có một điều kỳ diệu ở tranh khắc: bạn làm một bản, rồi in ra được nhiều bức. Đó là lý do tranh Đông Hồ có mặt ở khắp các phiên chợ Tết xưa. Tập này mình kể cách người làng Đông Hồ in tranh, rồi chỉ bạn cách thử ở nhà.
Nguyên lý: khắc bỏ phần trắng, giữ phần in
Với khắc nổi, kiểu phổ biến nhất, bạn khắc bỏ những phần bạn muốn để trắng trên tranh. Những phần còn lại nổi lên sẽ nhận mực và in ra. Nghe thì ngược đời: bạn đục đi phần nền, không phải đục hình.
Điều thứ hai cần nhớ: bản in ra là hình ngược của bản khắc, như nhìn trong gương. Chữ viết trên bản khắc phải khắc ngược, hình người hướng sang phải sẽ in ra hướng sang trái.
Vì phần nổi in ra thành mảng đặc, tranh khắc có ngôn ngữ riêng: mảng đen trắng rõ ràng, nét dứt khoát, những đường khắc song song tạo xám. Không có chuyển màu mềm như màu nước.
Chính sự giản dị, rõ ràng đó làm tranh khắc mạnh mẽ và dễ nhận ra từ xa, rất hợp với tranh treo, áp phích, minh hoạ sách.
Tranh Đông Hồ: mỗi màu một bản khắc
Làng Đông Hồ ở Bắc Ninh, bên sông Đuống, nổi tiếng với dòng tranh in mộc bản. Mỗi bức tranh dùng nhiều bản khắc gỗ: mỗi màu một bản, và một bản nét đen. Người thợ in lần lượt từng màu, thường bản nét đen in sau cùng để khép hình.
Màu tranh Đông Hồ theo truyền thống làm từ vật liệu tự nhiên: màu đen từ than lá tre, màu đỏ từ sỏi son, màu vàng từ hoa hoè, màu xanh từ gỉ đồng hay lá chàm. Những màu này cho tranh vẻ mộc mạc, ấm áp riêng.
Giấy in là giấy điệp: giấy dó được quét một lớp hồ trộn bột vỏ con điệp, một loại sò biển, nghiền mịn. Lớp điệp làm mặt giấy óng ánh nhẹ khi nghiêng dưới ánh sáng, và giúp màu bám đẹp.
Đề tài tranh Đông Hồ gần gũi đời sống: đàn gà, đàn lợn, cảnh hứng dừa, đánh ghen, đám cưới chuột, những bức chúc phúc. Chúng từng là thứ không thể thiếu trong nhà nông dân dịp Tết.
Hàng Trống và những dòng tranh khác
Ở Hà Nội có dòng tranh Hàng Trống, cũng dùng bản khắc nhưng thường chỉ in nét, rồi người thợ tô màu bằng tay với bút lông. Vì vậy tranh Hàng Trống có màu chuyển mềm hơn, nét thanh hơn, mang không khí phố thị.
Ngoài hai dòng này, Việt Nam còn có tranh làng Sình ở Huế, tranh Kim Hoàng ở vùng Hoài Đức nay thuộc Hà Nội, mỗi dòng một cách in và tô, một bảng màu và đề tài riêng.
Trong hội hoạ hiện đại, tranh khắc gỗ được nhiều hoạ sĩ Việt phát triển thành một chất liệu sáng tác, in nhiều màu với kỹ thuật phức tạp hơn nhiều.
Hiểu những dòng tranh này giúp bạn khi tự khắc: bạn có thể học cách đơn giản hoá hình, cách dùng mảng màu phẳng, cách bố cục chặt chẽ của tranh dân gian.
Khắc cao su ở nhà: dụng cụ và an toàn
Gỗ khó khắc với người mới, cần dao sắc và tay khoẻ. Một vật liệu dễ hơn nhiều là tấm cao su khắc, mềm, cắt êm như cắt tẩy. Với trẻ em, có thể dùng tấm xốp mỏng, chỉ cần ấn bút chì tạo rãnh là in được.
Dụng cụ gồm một bộ dao khắc nhỏ có lưỡi hình chữ V và chữ U, một cây lăn cao su, mực in gốc nước dễ rửa, và một cái thìa gỗ hay muôi để miết giấy khi in.
An toàn là điều quan trọng nhất: luôn đẩy dao ra xa người, không bao giờ kéo về phía mình. Tay giữ bản khắc phải đặt phía sau lưỡi dao, không đặt trước đường dao đi. Dùng một tấm chặn có gờ móc vào mép bàn để bản khắc không trượt.
Trẻ em chỉ nên khắc dưới sự trông chừng của người lớn, hoặc dùng tấm xốp và bút chì thay cho dao.
Bài tập: con gà Tết khắc một màu
Vẽ một con gà đơn giản lên giấy, dùng mảng đen trắng rõ ràng, lấy cảm hứng từ tranh dân gian. Tô đen những phần sẽ in. Chuyển hình lên tấm cao su bằng cách úp giấy chì xuống và miết, hình sẽ tự ngược như cần.
Khắc bỏ những phần trắng bằng dao chữ U to cho nền, dao chữ V nhỏ cho nét lông và đường viền. Khắc nông, đều tay, đi từ ngoài vào.
Lăn mực đều lên bản khắc cho tới khi mặt mực mịn như nhung. Đặt giấy lên, dùng thìa gỗ miết đều theo vòng tròn, rồi bóc giấy từ một góc. Bản in đầu thường nhạt hoặc lem, đó là bản thử.
In năm sáu tờ, mỗi tờ một màu mực hay một màu giấy khác nhau, rồi chọn những bức đẹp nhất làm thiệp Tết. Cảm giác bóc tờ giấy ra và thấy hình hiện lên, chắc chắn bạn sẽ nhớ mãi. Tìm một tấm cao su khắc và vẽ con gà của bạn nhé.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Đông Hồ có còn được làm không?
Vẫn còn những nghệ nhân và gia đình ở làng Đông Hồ giữ nghề, in tranh phục vụ khách và người sưu tầm. Dòng tranh này cũng được quan tâm bảo tồn như một di sản văn hoá.
Khắc gỗ dùng gỗ gì?
Tranh dân gian thường dùng gỗ thớ mịn, dễ khắc và bền, gỗ thị là loại hay được nhắc tới nhất. Người mới có thể tập trên gỗ mềm hoặc chuyển qua cao su, xốp cho dễ.
In tranh nhiều màu ở nhà thế nào?
Cách dễ là khắc nhiều bản cùng kích thước, mỗi màu một bản, và đánh dấu góc để in trùng khớp. Hoặc dùng một bản duy nhất, in màu nhạt trước, khắc bớt rồi in màu đậm hơn lên trên.
Mực in gốc nước và gốc dầu khác nhau thế nào?
Mực gốc nước dễ rửa, ít mùi, hợp ở nhà và với trẻ em, nhưng khô nhanh. Mực gốc dầu cho màu đậm và bền hơn, nhưng cần dung môi để rửa và thông gió tốt.
Có thể in tranh khắc lên vải không?
Có, dùng mực in vải và miết hay ép thật đều. Kiểu in này hay dùng làm túi vải, khăn, áo. Hãy giặt thử một mẩu để kiểm tra độ bền màu.
