Phần lớn trẻ đi qua những giai đoạn vẽ khá giống nhau: đầu tiên là nguệch ngoạc, rồi tới những người nòng nọc với cái đầu tròn mọc ra tay chân, rồi những bức tranh biểu tượng có đường đất ở dưới và dải trời ở trên, rồi tới lúc muốn vẽ giống thật và bắt đầu tự chê tranh mình. Tuổi chỉ là ước lượng, mỗi trẻ một nhịp, và giai đoạn nào cũng có giá trị riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Tập này dành cho phụ huynh, và nếu được, bạn có thể nghe cùng con. Nhiều cha mẹ lo lắng khi thấy con năm tuổi vẫn vẽ người không có cổ, hay con mười tuổi bỗng không chịu vẽ nữa. Mình kể những gì các nhà giáo dục mỹ thuật đã quan sát, để bạn nhìn tranh của con bằng con mắt nhẹ nhàng hơn.
Nguệch ngoạc: khi cử động là niềm vui
Từ khoảng một tuổi rưỡi, hai tuổi, khi cầm được cây bút, trẻ bắt đầu nguệch ngoạc. Ban đầu là những nét vung lung tung, đôi khi ra cả ngoài tờ giấy. Với trẻ, vui nhất là cảm giác cánh tay chuyển động để lại dấu vết.
Dần dần, nét nguệch ngoạc có kiểm soát hơn: vòng tròn xoáy, nét đi qua đi lại, chấm chấm. Rồi tới một ngày, trẻ chỉ vào đám nét và nói đây là mẹ, đây là con mèo. Hình chưa giống gì, nhưng trong đầu trẻ, nét vẽ đã bắt đầu mang ý nghĩa.
Đây là lúc cha mẹ rất dễ hỏi: con vẽ cái gì đấy? Câu hỏi đó có thể làm trẻ lúng túng, vì trẻ chưa định vẽ cái gì cả. Thay vào đó, hãy tả điều bạn thấy: con vẽ nhiều vòng tròn quá, màu đỏ to ghê.
Giai đoạn này, giấy to và bút to quan trọng hơn mọi thứ. Trẻ cần không gian cho cánh tay vung.
Người nòng nọc và những hình đầu tiên
Khoảng ba tới năm tuổi, nhiều trẻ vẽ người theo kiểu mà các nhà nghiên cứu hay gọi là người nòng nọc: một vòng tròn lớn làm đầu, đôi khi làm cả thân, hai mắt, rồi tay chân mọc thẳng ra từ cái đầu. Hình này xuất hiện ở trẻ nhiều nền văn hoá khác nhau.
Cha mẹ đừng lo con thiếu cổ, thiếu thân. Trẻ vẽ những gì quan trọng với mình: khuôn mặt để nhận ra, tay để ôm, chân để đi. Cái bụng chưa quan trọng.
Trong giai đoạn này, hình vẽ thường trôi nổi trên giấy, không có đất, không có trời, to nhỏ tuỳ cảm xúc. Mẹ có thể to hơn ngôi nhà, vì mẹ quan trọng hơn ngôi nhà. Màu sắc cũng theo cảm hứng, cây có thể màu tím.
Tất cả đều là bình thường và đẹp. Trẻ đang khám phá rằng mình có thể làm ra hình ảnh đại diện cho thế giới.
Tranh biểu tượng, đường đất và đường trời
Khoảng sáu tới chín tuổi, nhiều trẻ phát triển một bộ biểu tượng riêng và dùng đi dùng lại: ngôi nhà hình vuông có mái tam giác, cái cây hình kẹo mút, mặt trời ở góc giấy có tia. Mỗi trẻ có kiểu riêng của mình.
Một dấu hiệu rất đặc trưng là đường đất: một đường kẻ ngang ở đáy tờ giấy, mọi thứ đứng trên đó. Ở trên cùng là một dải trời xanh, và khoảng giữa là không khí trắng. Trẻ đã hiểu thế giới có trên dưới, có mặt đất.
Trẻ cũng hay vẽ những thứ không nhìn thấy được cùng lúc: nhìn xuyên qua tường thấy cả người trong nhà, hay vẽ cái bàn với bốn chân toả ra như bị ép dẹt. Đó không phải sai, mà là trẻ vẽ những gì mình biết chứ không phải những gì mắt thấy.
Đây là giai đoạn trẻ thường vẽ nhiều và tự tin nhất. Hãy để trẻ kể chuyện bằng tranh, và hỏi về câu chuyện chứ không sửa hình.
Khi con muốn vẽ giống thật và bắt đầu tự chê
Từ khoảng chín, mười tuổi trở đi, nhiều trẻ bắt đầu so tranh mình với thế giới thật và với tranh của người khác. Chúng muốn vẽ giống, muốn có phối cảnh, có tỷ lệ, có chi tiết. Khi không làm được, chúng thất vọng.
Đây là lúc nhiều trẻ bỏ vẽ, nói câu con vẽ xấu lắm, con không có năng khiếu. Và nhiều người lớn ngày nay không vẽ chính vì đã dừng lại ở đúng giai đoạn này.
Cha mẹ có thể giúp bằng cách cho con biết rằng vẽ giống là một kỹ năng học được, chứ không phải món quà có sẵn. Những tập trong chuyên mục bắt đầu học vẽ của Nhà Mỹ Thuật dành cho người lớn cũng hợp với trẻ ở tuổi này.
Đồng thời, hãy giữ cho con niềm vui của những lối vẽ khác: hoạt hình, truyện tranh, trang trí, vẽ trừu tượng. Không phải bức tranh nào cũng cần giống thật mới có giá trị.
Cha mẹ đồng hành thế nào ở mọi giai đoạn
Đừng so tranh con với tranh của anh chị em hay bạn cùng lớp. Mỗi trẻ đi một nhịp, có trẻ vẽ người nòng nọc tới sáu tuổi, có trẻ bỏ qua nhanh. Không có mốc nào là trễ.
Đừng chấm điểm tranh của con ở nhà, đừng xếp hạng bức nào đẹp nhất. Hãy hỏi về câu chuyện trong tranh, về màu con chọn, về cảm giác khi con vẽ.
Giữ lại tranh của con, ghi ngày phía sau. Lật lại sau một năm, cả bạn và con đều sẽ thấy một hành trình đáng yêu. Treo vài bức lên tường, thay đổi theo mùa, để con biết tranh của mình được trân trọng.
Và quan trọng nhất: thỉnh thoảng, ngồi xuống vẽ cùng con. Trẻ học nhiều nhất từ việc thấy người lớn cũng vui vẻ cầm bút, cũng vẽ xấu, cũng cười. Cuối tuần này, trải một tờ giấy to ra sàn và cùng con vẽ nhé.
Câu hỏi thường gặp
Con bốn tuổi chưa vẽ được hình người có đáng lo không?
Thường không đáng lo. Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, và khả năng vẽ người xuất hiện ở các thời điểm khác nhau. Nếu bạn lo lắng về sự phát triển chung của con, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ em.
Trẻ thuận tay trái có nên sửa sang tay phải khi vẽ không?
Không nên ép. Thuận tay trái là bình thường, và trẻ vẫn vẽ tốt bằng tay trái. Ép đổi tay có thể làm trẻ khó chịu và mất hứng thú.
Trẻ chỉ vẽ một thứ mãi có sao không?
Rất nhiều trẻ có giai đoạn chỉ vẽ một đề tài, như ô tô hay công chúa. Đó là cách trẻ luyện tập và thể hiện điều mình yêu thích. Bạn có thể gợi ý thêm bối cảnh quanh đề tài đó.
Trẻ dùng màu lạ như trời đỏ, cây tím có sao không?
Không sao cả. Trẻ chọn màu theo cảm xúc và sở thích. Đừng sửa thành màu đúng. Nếu tò mò, hãy hỏi con vì sao chọn màu đó, câu trả lời thường rất thú vị.
Tranh của trẻ có nói lên tâm lý của trẻ không?
Có những phương pháp đánh giá tâm lý dùng tranh vẽ, nhưng phải do chuyên gia thực hiện trong bối cảnh phù hợp. Cha mẹ không nên tự đọc tranh của con để suy đoán tâm lý.
