Phối cảnh một điểm tụ dùng khi bạn nhìn thẳng vào mặt trước của vật hay con đường, mọi đường đi ra xa đều chụm về một điểm nằm trên tầm mắt bạn. Phối cảnh hai điểm tụ dùng khi bạn nhìn chéo vào một góc nhà hay góc hộp, hai mặt bên chạy về hai điểm tụ nằm ở hai phía, cũng trên tầm mắt. Hai cách chỉ là hai trường hợp của cùng một quy luật: vật càng xa trông càng nhỏ.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Phối cảnh nghe như toán hình, và nhiều người sợ nó. Tập này mình kể bằng những thứ bạn đã thấy cả nghìn lần: một con hẻm thẳng, đường ray tàu, góc ngã tư. Bạn không cần thước kẻ để hiểu, chỉ cần nhớ lại.
Đường tầm mắt: cái gốc của mọi phối cảnh
Đứng trên bãi biển nhìn ra khơi, bạn thấy đường chân trời nằm ngang đúng tầm mắt mình. Ngồi xuống cát, đường chân trời hạ xuống theo. Leo lên một cái chòi cao, nó lại nâng lên. Đường chân trời luôn đi theo mắt bạn, vì thế người vẽ gọi nó là đường tầm mắt.
Trong phòng hay trong phố, bạn không thấy đường chân trời, nhưng nó vẫn ở đó, ngang tầm mắt. Mọi thứ cao hơn tầm mắt, bạn nhìn thấy mặt dưới, như trần nhà, mái hiên. Mọi thứ thấp hơn, bạn thấy mặt trên, như mặt bàn, mặt đường.
Khi bắt đầu một bản vẽ có phối cảnh, việc đầu tiên là kẻ nhẹ đường tầm mắt ngang tờ giấy. Bạn đặt nó cao hay thấp tuỳ bạn đứng hay ngồi, và tuỳ muốn nhấn vào trời hay vào đất.
Một mẹo kiểm tra ngoài thực tế: cầm bút nằm ngang ngay trước mắt, nhìn xem nó cắt qua tường nhà đối diện ở chỗ nào. Đó là chỗ tầm mắt bạn trên khung cảnh.
Phối cảnh một điểm tụ: con hẻm và đường ray
Đứng giữa một con hẻm thẳng, nhìn dọc vào trong. Hai bờ tường, dây điện, mép mái hiên, mép bậc thềm, tất cả đều là những đường song song chạy ra xa. Trên mắt bạn, chúng không song song nữa, mà chụm dần về một điểm ở cuối hẻm. Điểm đó nằm đúng trên đường tầm mắt và gọi là điểm tụ.
Còn những đường nằm ngang chắn ngang hẻm, như mép cửa, thanh ban công, vẫn nằm ngang. Những đường thẳng đứng như cột điện, mép tường, vẫn thẳng đứng. Chỉ những đường chạy ra xa khỏi bạn mới chụm.
Đường ray tàu là ví dụ kinh điển. Hai thanh ray cách nhau đều tăm tắp, vậy mà nhìn dọc theo chúng, chúng như gặp nhau ở chân trời. Thanh tà vẹt cũng ngắn dần và xích lại gần nhau hơn.
Phối cảnh một điểm tụ hợp với cảnh nhìn thẳng: hành lang, con đường, phòng khách nhìn từ cửa vào. Nó cho cảm giác sâu hun hút và tập trung vào giữa.
Phối cảnh hai điểm tụ: đứng ở góc ngã tư
Giờ bạn đứng ở góc ngã tư, nhìn vào góc của một ngôi nhà. Bạn thấy hai mặt nhà cùng lúc, một mặt chạy về bên trái, một mặt chạy về bên phải. Mỗi mặt có điểm tụ riêng, cả hai đều nằm trên đường tầm mắt, thường xa ra hai bên, có khi ra ngoài cả tờ giấy.
Cạnh đứng ở góc nhà gần bạn nhất là cạnh dài nhất. Từ đó, mép mái, mép cửa sổ, hàng gạch của mặt trái chụm về điểm tụ trái, của mặt phải chụm về điểm tụ phải.
Lỗi rất phổ biến là đặt hai điểm tụ quá gần nhau. Hình hộp hay ngôi nhà khi đó trông méo mó, góc gần nhọn hoắt như bị bóp. Hãy đặt hai điểm tụ cách xa nhau, nếu cần thì dán thêm giấy nháp hai bên để đánh dấu.
Phối cảnh hai điểm tụ cho cảm giác tự nhiên và sinh động hơn, nên phần lớn ký hoạ phố phường, nhà cửa, đồ vật nhìn chéo đều thuộc loại này.
Khi nào cần đến điểm tụ thứ ba, và lỗi hay gặp
Khi bạn ngước lên nhìn một toà nhà cao, các cạnh đứng của nó cũng chụm lại về phía trời, về một điểm tụ thứ ba nằm rất cao. Cúi từ trên tầng thượng nhìn xuống, các cạnh đứng chụm xuống dưới đất. Đó là phối cảnh ba điểm tụ, dùng cho góc nhìn rất cao hoặc rất thấp.
Với người mới, chưa cần lo tới điểm tụ thứ ba. Khi nhìn bình thường ngang tầm mắt, giữ các cạnh đứng thẳng đứng là đủ.
Một lỗi khác là đặt hai đồ vật cùng nằm trên mặt bàn nhưng mỗi cái có một đường tầm mắt riêng. Hộp này như được nhìn từ trên cao, hộp kia như nhìn ngang. Mọi vật trong một khung cảnh phải chung một đường tầm mắt.
Lỗi nữa là người đứng ngoài phố to nhỏ lung tung. Một mẹo hay: nếu bạn đứng trên mặt đường, đầu của những người cao gần bằng bạn đều nằm quanh đường tầm mắt, dù họ đứng gần hay xa.
Tìm điểm tụ khi vẽ ngoài trời
Ngoài thực tế, không ai đi đóng cọc đánh dấu điểm tụ cho bạn. Cách tìm: cầm bút chì thẳng tay, nghiêng nó cho trùng với một mép mái nhà đang chạy ra xa. Giữ nguyên góc nghiêng đó, hạ bút xuống tờ giấy, vẽ một đường cùng góc.
Làm tương tự với vài mép khác của cùng mặt nhà. Các đường bạn vẽ sẽ gặp nhau quanh một điểm, nằm trên đường tầm mắt nếu bạn đo đúng. Nếu không gặp, thường là do bạn đã xoay cổ tay khi chuyển bút từ khung cảnh xuống giấy.
Không cần dựng phối cảnh chính xác như bản vẽ kỹ thuật. Với ký hoạ, chỉ cần vài đường chính đúng hướng, phần còn lại mắt người xem tự hiểu. Phối cảnh hơi lệch một chút lại thường có duyên hơn bản dựng bằng thước.
Bài tập cho tuần này: ra đầu một con hẻm hay hành lang chung cư, ngồi xuống, kẻ đường tầm mắt và tìm điểm tụ cuối hẻm. Chỉ cần vẽ những đường lớn trong mười phút. Rồi đổi sang đứng ở một góc nhà để thử hai điểm tụ.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phát hiện ra luật phối cảnh?
Phối cảnh tuyến tính được các nghệ sĩ và kiến trúc sư thời Phục Hưng ở Ý hệ thống hoá vào đầu thế kỷ mười lăm, thường gắn với kiến trúc sư Brunelleschi ở Florence. Trước đó các nền nghệ thuật khác đã có nhiều cách diễn tả chiều sâu riêng.
Tranh dân gian Việt có dùng phối cảnh không?
Tranh dân gian và nhiều dòng tranh phương Đông xưa không dùng phối cảnh điểm tụ theo kiểu Phục Hưng. Chúng sắp xếp không gian theo lớp, theo tầng và theo ý nghĩa. Đó là một lựa chọn thẩm mỹ khác, không phải là thiếu hiểu biết.
Vẽ phối cảnh có cần thước không?
Khi dựng bản vẽ kiến trúc chính xác thì cần. Khi ký hoạ, nên tập vẽ tay để mắt quen với hướng chụm của các đường, thước chỉ dùng để kiểm tra khi cần.
Phối cảnh khí quyển là gì?
Là cách diễn tả chiều sâu bằng màu và độ rõ: vật càng xa càng nhạt, càng ngả xanh xám, càng mờ chi tiết, vì lớp không khí ở giữa. Núi xa nhìn xanh mờ là ví dụ quen thuộc.
Vẽ hình tròn trong phối cảnh như thế nào?
Hình tròn nằm trên mặt đất hoặc mặt bàn sẽ thành hình elip. Cách dễ là vẽ một hình vuông đúng phối cảnh rồi vẽ elip chạm vào giữa bốn cạnh. Phần nửa xa của elip sẽ hơi dẹt hơn nửa gần.
