Tranh lụa được vẽ bằng màu nước, màu bột pha loãng hay mực, trên một tấm lụa đã căng phẳng trên khung và quét hồ. Người vẽ lên màu bằng rất nhiều lớp mỏng, xen kẽ những lần rửa tranh dưới nước để màu thấm sâu vào sợi tơ và mềm lại. Vẻ đẹp của tranh lụa là sự trong, nhẹ và êm, như nhìn qua một lớp sương.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Tranh lụa là một trong những chất liệu làm nên gương mặt của hội hoạ Việt Nam hiện đại. Tập này mình không kể lịch sử dài dòng, mà tả quy trình từ tấm lụa trắng tới bức tranh, để nếu muốn thử, bạn biết mình đang bước vào điều gì.
Một chút gốc gác
Vẽ trên lụa có truyền thống lâu đời ở nhiều nước phương Đông. Ở Việt Nam, tranh lụa theo nghĩa hội hoạ hiện đại phát triển mạnh từ thời Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, mở ở Hà Nội năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm, nơi các hoạ sĩ kết hợp kỹ thuật phương Đông với cách nhìn bố cục, hình hoạ học từ phương Tây.
Hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh thường được nhắc tới như một trong những người đặt nền móng cho tranh lụa Việt Nam, với những bức vẽ cảnh sinh hoạt đời thường, màu nâu trầm ấm và dáng người mềm mại.
Từ đó tới nay, tranh lụa được nhiều thế hệ hoạ sĩ phát triển với đủ đề tài, từ thiếu nữ, phong cảnh tới tĩnh vật, cách tân. Nó thường được nhắc cùng sơn mài và tranh khắc gỗ như những chất liệu mang dấu ấn rõ nhất của hội hoạ Việt.
Biết gốc gác này giúp bạn hiểu vì sao tranh lụa Việt vừa có nét Á Đông, vừa có hình khối và bố cục khác với tranh lụa cổ.
Chuẩn bị lụa: căng và hồ
Lụa vẽ là loại lụa tơ tằm dệt mịn, mỏng, phẳng. Bước đầu tiên là căng lụa lên một khung gỗ, kéo đều bốn phía, ghim hoặc dán mép, sao cho mặt lụa phẳng căng như mặt trống. Lụa chùng thì màu đọng vũng và tranh nhăn.
Bước thứ hai là hồ lụa. Người ta quét một lớp hồ loãng, theo truyền thống thường làm từ keo da trâu và phèn chua, lên mặt lụa và để khô. Lớp hồ làm sợi tơ bớt hút nước, giúp màu không loang lan ra vô tội vạ như trên giấy thấm.
Hồ quá đặc thì lụa cứng, màu nằm trên mặt, khó thấm. Hồ quá loãng thì màu loang. Người làm lâu năm điều chỉnh theo kinh nghiệm và theo loại lụa, người mới nên thử trên mẩu nhỏ.
Nhiều cửa hàng hoạ cụ cũng bán lụa đã hồ sẵn, giúp người mới bỏ qua bước khó này.
Vẽ nét và lên màu nhiều lớp
Thường người ta phác hình trên giấy trước, đặt bản phác dưới tấm lụa, vì lụa mỏng nên nhìn xuyên qua được, rồi dùng bút lông nhỏ đi nét bằng mực nho pha loãng. Nét mực trên lụa cần mảnh và chắc, vì gần như không xoá được.
Lên màu là phần chiếm nhiều thời gian nhất. Màu pha rất loãng, quét từng lớp mỏng, chờ khô rồi quét lớp tiếp. Mỗi lớp chỉ đậm thêm một chút. Một bức tranh có thể cần hàng chục lớp.
Có thể vẽ màu từ mặt trước, và cũng có người lót màu từ mặt sau tấm lụa để tạo độ sâu, màu ánh qua sợi tơ ra phía trước mềm hơn.
Kỹ thuật này đòi hỏi kiên nhẫn hơn hẳn màu nước trên giấy. Đổi lại, màu trên lụa có độ trong và độ sâu rất riêng.
Rửa tranh: bước đặc biệt của tranh lụa
Một kỹ thuật mà nhiều người lần đầu nghe thấy đều ngạc nhiên: sau một số lớp màu, hoạ sĩ đem cả tấm lụa đi rửa nước. Họ dội nước sạch nhẹ lên tranh hoặc dùng cọ to thấm nước quét đều, cho phần màu nổi trên bề mặt trôi bớt đi.
Phần màu đã thấm sâu vào sợi tơ thì ở lại, phần thừa trên mặt trôi đi. Kết quả là màu mềm hơn, mờ hơn, các mảng hoà vào nhau, những nét vẽ cứng được làm dịu.
Quá trình vẽ và rửa có thể lặp lại nhiều lần. Đó là lý do tranh lụa có cảm giác như màu sinh ra từ bên trong tấm lụa chứ không phải đặt lên trên.
Rửa thế nào, rửa mấy lần là kinh nghiệm riêng của từng người vẽ. Rửa mạnh tay quá có thể làm trôi cả lớp hồ và làm hỏng tranh, nên người mới cần thử trên những bức nhỏ trước.
Thử tranh lụa ở nhà: bắt đầu nhỏ
Bắt đầu với một khung nhỏ cỡ một trang sách, lụa đã hồ sẵn nếu có. Chọn đề tài đơn giản như một bông sen, vài chiếc lá, một quả bưởi. Phác trên giấy, đặt dưới lụa, đi nét mực nhạt.
Lên màu bằng màu nước pha rất loãng, nhiều lớp. Đừng vội. Sau khoảng năm sáu lớp, thử rửa nhẹ bằng một cây cọ to thấm nước sạch, quan sát màu thay đổi.
Những khó khăn bạn sẽ gặp: màu loang ra ngoài nét nếu hồ chưa đủ, lụa chùng khi ướt, và sự sốt ruột. Tất cả đều là một phần của quá trình học.
Tranh lụa dạy sự chậm rãi. Nếu bạn là người thích hoàn thành tranh trong một buổi, đây là thử thách tốt. Tìm một mảnh lụa nhỏ và thử vẽ một chiếc lá sen nhé.
Câu hỏi thường gặp
Tranh lụa có bảo quản khó không?
Lụa nhạy với ánh nắng, ẩm và côn trùng. Tranh nên được bồi lên giấy hoặc bìa, đóng khung có kính, treo nơi không có nắng chiếu trực tiếp và không quá ẩm.
Vẽ tranh lụa dùng màu gì?
Thường dùng màu nước, màu bột pha loãng và mực nho. Một số hoạ sĩ dùng thêm màu truyền thống chế từ thiên nhiên. Màu đục dày ít được dùng vì làm mất độ trong của lụa.
Có thể vẽ tranh lụa bằng acrylic không?
Có người dùng acrylic pha loãng trên lụa, nhưng acrylic khô rồi không rửa được, mất đi kỹ thuật rửa tranh đặc trưng. Kết quả sẽ khác tranh lụa truyền thống.
Tranh lụa khác tranh vẽ trên vải thường ở đâu?
Lụa tơ tằm mỏng, mịn, ánh nhẹ và thấm màu theo cách riêng. Vải bông hay vải toan dày hơn, thường dùng với sơn dầu hay acrylic có lớp lót, cho cảm giác hoàn toàn khác.
Học vẽ tranh lụa ở đâu?
Các trường mỹ thuật thường có môn chất liệu lụa. Ngoài ra có những lớp ngắn hạn và xưởng của hoạ sĩ. Hãy hỏi kỹ về nội dung thực hành trước khi đăng ký.
