Than vẽ có ba dạng chính: than cây, mềm và nhẹ, dùng để phác và tô mảng lớn, rất dễ xoá; than nén, đậm và chắc hơn, cho mảng tối sâu; và chì than, tức than được bọc trong vỏ gỗ như bút chì, cho nét và chi tiết. Than cho mảng tối sâu và nhanh hơn chì nhiều, nhưng bẩn, dễ lem, và cần được cố định khi vẽ xong.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Than là một trong những chất liệu vẽ cổ xưa nhất của loài người, từ những bức vẽ trong hang động tới các bản ký hoạ của bậc thầy. Nhiều người mới ngại than vì nó bẩn. Tập này mình nói cách làm quen với nó, và vì sao cái bẩn ấy đáng giá.
Ba loại than và cảm giác của từng loại
Than cây là những que than làm từ cành cây được nung trong điều kiện ít không khí. Nó nhẹ, giòn, để lại một lớp bột xám mềm trên giấy, phủi nhẹ là bay. Đó là ưu điểm khi phác: sai thì phủi đi bằng khăn, không để lại dấu.
Than nén được làm từ bột than trộn chất kết dính rồi ép thành thỏi. Nó đậm hơn, bám chắc hơn, cho màu đen sâu như nhung. Nhưng cũng khó xoá hơn hẳn, nên dùng khi bạn đã chắc chắn.
Chì than là lõi than nén bọc trong gỗ, gọt như bút chì. Nó sạch tay hơn, cho nét mảnh, hợp để vẽ chi tiết và nét viền ở giai đoạn cuối.
Một bản vẽ than điển hình dùng cả ba: than cây phác dáng và mảng lớn, than nén đẩy chỗ tối, chì than cho nét sắc. Bạn có thể bắt đầu chỉ với một hộp than cây và một cây chì than.
Vẽ mảng trước, lấy sáng sau
Than có một lối làm việc khác hẳn chì. Thay vì đi từ giấy trắng và thêm tối dần, bạn có thể phủ cả tờ giấy bằng một lớp xám trung gian trước, bằng cạnh của que than, rồi xoa nhẹ cho đều.
Từ nền xám đó, bạn làm hai việc song song: thêm than cho vùng tối, và dùng tẩy dẻo lấy than ra cho vùng sáng. Giống như nặn hình từ sương mù.
Cách làm này rất hợp để vẽ ánh sáng: một khuôn mặt trong phòng tối, một ô cửa sổ, một ngọn đèn. Vùng sáng được tẩy ra từ nền xám trông như phát sáng thật.
Than cũng khuyến khích vẽ mảng thay vì vẽ nét. Cầm que than nằm ngang, áp cả chiều dài vào giấy, kéo một đường là có ngay một mảng rộng. Với than, bạn nghĩ như người điêu khắc đẽo khối, không nghĩ như người viết chữ.
Giữ bản vẽ sạch và giữ tay sạch
Bột than bay khắp nơi, bám vào tay, vào cổ tay áo, vào cả mặt nếu bạn quệt mồ hôi. Hãy mặc áo cũ, xắn tay áo, và để sẵn một khăn ướt bên cạnh.
Đặt tờ giấy nghiêng hoặc đứng trên giá, để bột than rơi xuống chứ không đọng trên mặt giấy. Thỉnh thoảng gõ nhẹ mép bảng để bột rơi đi, đừng thổi, vì thổi có thể đưa bụi vào mắt và mũi bạn.
Luôn có một tờ giấy sạch lót dưới tay khi vẽ chi tiết. Than lem dễ hơn chì nhiều lần.
Về sức khoẻ, bụi than mịn không nên hít nhiều. Vẽ ở nơi thông thoáng, đừng thổi bụi, lau bàn bằng khăn ẩm thay vì phủi khô. Người có bệnh hô hấp nên hỏi ý kiến bác sĩ nếu định vẽ than thường xuyên.
Giấy cho than và cách cố định
Than cần giấy có thớ để bám. Giấy quá trơn thì than trượt, không đậm được. Giấy vẽ than chuyên dụng thường có vân rõ, nhiều màu như ngà, xám nhạt, thậm chí màu tối để vẽ bằng than và phấn trắng. Giấy ngà ấm làm bản vẽ than mềm mại hơn trên giấy trắng tinh.
Khi vẽ xong, bản vẽ than rất dễ nhoè chỉ vì cọ vào nhau. Người ta dùng bình xịt cố định, một lớp keo mỏng giữ bột than lại. Xịt từ khoảng cách một cánh tay, quét đều, nhiều lớp mỏng thay vì một lớp dày.
Bình xịt cố định có dung môi, vì vậy phải xịt ngoài trời hoặc nơi rất thoáng khí, tránh xa lửa, không hít, và để bản vẽ khô ở nơi thoáng. Trẻ em không nên tự dùng.
Cố định có thể làm than tối đi một chút và vùng sáng xám hơn. Một số người chỉ cố định nhẹ, rồi kẹp bản vẽ giữa hai tờ giấy trơn để bảo quản.
Bài tập: ba bản ký hoạ than mười phút
Bản thứ nhất: chỉ dùng than cây, vẽ một chiếc ghế trong nhà bằng mảng, không có đường viền nào. Dùng cạnh que than cho mảng tối, để giấy trắng cho mảng sáng.
Bản thứ hai: phủ nền xám cả tờ, rồi vẽ một ngọn đèn hay một ô cửa sổ bằng cách lấy sáng với tẩy dẻo, sau đó nhấn tối quanh nó bằng than nén.
Bản thứ ba: vẽ một người thân đang ngồi xem ti vi, dùng than cây phác dáng, chì than nhấn vài nét quanh mặt và tay.
Sau ba bản, nhìn bàn tay đen nhẻm của mình và nhìn những mảng tối sâu trên giấy. Bạn sẽ hiểu vì sao nhiều người vẽ không chịu quay lại chì sau khi đã quen than. Chuẩn bị khăn ướt và thử bản thứ nhất nhé.
Câu hỏi thường gặp
Than vẽ có thể tự làm ở nhà không?
Về nguyên lý có thể nung cành cây trong hộp kín, nhưng việc này liên quan đến lửa và khói, cần làm ngoài trời và rất cẩn thận. Với người mới, mua than cây sẵn an toàn và tiện hơn.
Có thể dùng keo xịt tóc thay bình xịt cố định không?
Nhiều người từng dùng, nhưng keo xịt tóc có thể ố vàng giấy theo thời gian và không được làm cho mục đích này. Nếu bản vẽ cần giữ lâu, nên dùng loại cố định dành cho hoạ cụ, và xịt ở nơi thoáng.
Vẽ than kết hợp phấn trắng thế nào?
Trên giấy màu trung gian như xám hay ngà, dùng than cho phần tối và phấn trắng cho phần sáng, để màu giấy làm vùng trung gian. Đừng trộn than và phấn vào nhau nhiều vì sẽ ra màu xám đục.
Tranh than có bền không?
Bột than rất bền theo thời gian, không phai màu. Điểm yếu là dễ nhoè khi cọ xát, nên cần cố định và đóng khung có kính, giữ khoảng cách giữa kính và mặt tranh.
Trẻ em vẽ than được không?
Trẻ lớn có thể vẽ than dưới sự trông chừng, mặc áo cũ, rửa tay sau khi vẽ và không thổi bụi than. Trẻ nhỏ nên dùng sáp màu hay bút sáp to dễ cầm hơn.
