Khoảng trống là phần tranh không có vật chính, và nó làm việc giống như khoảng lặng trong âm nhạc: cho mắt người xem nghỉ, làm vật chính nổi bật lên, và gợi ra không gian, không khí, sự xa xăm. Tranh lấp kín mọi chỗ thường ngột ngạt. Khoảng trống được đặt có chủ đích làm bức tranh thở được.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Người mới vẽ hay có nỗi sợ khoảng trắng. Thấy góc nào trống là muốn thêm một cái cây, một đám mây, một con chim. Tập này mình nói về nghệ thuật dám để trống, và vì sao nó khó hơn vẽ thêm.
Khoảng trống không phải là chỗ chưa vẽ
Có hai loại trống. Loại thứ nhất là trống vì chưa kịp vẽ, hoặc vì vẽ xong thấy hết ý. Loại này thường cảm giác như thiếu, như một căn phòng dọn đi dở.
Loại thứ hai là trống có chủ đích. Người vẽ đã nghĩ về nó, đã cân nó với vật chính, đã cho nó một hình dạng. Loại này cảm giác như không gian, như bầu trời, như mặt nước, như sự yên lặng.
Khác biệt nằm ở quan hệ với phần đã vẽ. Khoảng trống có chủ đích luôn được định hình bởi những gì xung quanh nó: mép của cành cây, đường chân trời, hướng nhìn của nhân vật. Nó thuộc về bức tranh.
Người nghe nhạc biết một bản nhạc không có khoảng lặng nào sẽ ngộp thở. Bức tranh cũng vậy.
Hình của khoảng trống
Ở tập tập nhìn, mình đã kể bài vẽ khoảng trống giữa các chân ghế. Trong bố cục, ý đó còn quan trọng hơn: khoảng trống cũng có hình dạng, và hình dạng đó cần đẹp như hình của vật chính.
Một vật đặt chính giữa sẽ chia khoảng trống quanh nó thành bốn dải đều nhau, đơn điệu. Dịch vật lệch sang một bên, khoảng trống bên kia mở rộng thành một hình to, có chủ đề, còn bên này là một dải hẹp. Hai khoảng trống khác nhau tạo nhịp.
Hãy nhìn bức tranh và tự hỏi: các mảng trống có kích thước khác nhau không, hay đều tăm tắp? Chúng có hình thú vị không, hay chỉ là những hình chữ nhật thừa ra?
Một mẹo: nheo mắt, coi phần đã vẽ là mảng đen, phần trống là mảng trắng. Nếu cả hai đều có hình đẹp, bố cục của bạn vững.
Bài học từ tranh thuỷ mặc
Trong hội hoạ phương Đông, nhất là tranh thuỷ mặc vẽ bằng mực trên giấy hay lụa, khoảng trống được coi trọng gần như ngang với nét vẽ. Một cành mai ở góc tờ giấy, phần còn lại để trống, và khoảng trống đó trở thành bầu trời mùa xuân, hay sương sớm, hay chỉ đơn giản là sự tĩnh lặng.
Người vẽ thuỷ mặc không tô nền. Mặt nước được gợi lên bằng một con thuyền nhỏ và vài nét sóng, phần còn lại trống. Núi xa được gợi bằng vài nét mực loãng, chân núi tan vào khoảng trắng như sương mù.
Tinh thần ấy có thể học được dù bạn vẽ chất liệu gì. Vẽ một bông sen trong màu nước, thử để nền trắng hoàn toàn. Vẽ một chiếc xe đạp dựng cạnh tường, để bức tường là một mảng trống phẳng.
Cái khó là phải tin rằng người xem sẽ tự điền vào khoảng trống. Và họ thường làm vậy, đẹp hơn mọi thứ bạn có thể vẽ thêm.
Khi nào khoảng trống thành trống trải?
Khoảng trống không phải lúc nào cũng đẹp. Nó thành trống trải khi vật chính quá nhỏ, quá yếu, không đủ sức giữ cả khung tranh. Một bông hoa nhạt nhoà nhỏ xíu giữa tờ giấy lớn trông như bị bỏ rơi.
Nó cũng trống trải khi khoảng trống không có hướng. Nếu vật chính quay lưng lại với khoảng trống, hoặc khoảng trống nằm ở phía không liên quan gì đến câu chuyện, người xem cảm thấy thiếu.
Cách sửa: làm vật chính mạnh hơn, bằng tương phản, bằng màu nhấn, bằng chi tiết sắc. Hoặc cho khoảng trống một chút sắc độ, một vệt màu loang nhẹ, để nó thành không khí chứ không phải giấy trắng.
Tỷ lệ giữa phần vẽ và phần trống cũng quan trọng. Hai phần bằng nhau thường lưỡng lự. Một bên rõ ràng lớn hơn bên kia, khoảng trống chiếm hai phần ba hay ba phần tư, thường cho cảm giác dứt khoát hơn.
Bài tập: một cành trúc, nhiều vị trí
Chuẩn bị vài tờ giấy cùng cỡ và một cây cọ hoặc bút dạ đen. Vẽ một cành trúc, hay một cành lá bất kỳ bạn thấy ngoài sân, với bốn năm chiếc lá.
Tờ thứ nhất, đặt cành ở chính giữa. Tờ thứ hai, cành mọc từ mép trái vươn vào, chiếm một phần ba tờ giấy. Tờ thứ ba, cành nhỏ ở góc dưới phải, chừa cả một khoảng lớn phía trên. Tờ thứ tư, cành rất lớn, tràn ra ngoài khung ở hai phía.
Treo bốn tờ cạnh nhau và ngắm từ xa. Mỗi tờ cho một cảm xúc khác: tờ giữa đứng im, tờ góc thì tĩnh lặng và xa xăm, tờ tràn khung thì gần gũi và mạnh mẽ.
Không có tờ nào đúng hay sai. Nhưng giờ bạn biết khoảng trống là một nét vẽ, và bạn có quyền chọn nó. Lấy cây bút và bốn tờ giấy ra thử ngay nhé.
Câu hỏi thường gặp
Tranh tối giản có phải là tranh dễ vẽ?
Không. Tranh tối giản có ít yếu tố nên mỗi yếu tố phải đặt thật đúng, nét phải thật chắc. Một nét sai trong tranh nhiều chi tiết có thể bị che, trong tranh tối giản thì lộ rõ.
Để nền trắng có làm tranh trông chưa xong không?
Có thể, nếu vật chính không đủ mạnh hoặc mép vật bị cắt cụt vô lý. Khi vật chính được vẽ chắc và mép mềm dần vào khoảng trắng, nền trắng sẽ thành không gian.
Khoảng trống trong thiết kế đồ hoạ có giống trong tranh không?
Tinh thần giống nhau. Trong thiết kế, khoảng trống giúp chữ dễ đọc, giúp người xem biết đâu là thông tin quan trọng. Thiết kế chật kín thường khó đọc và rẻ tiền.
Vẽ phong cảnh thì để trống ở đâu?
Bầu trời và mặt nước thường là nơi tự nhiên nhất để làm khoảng trống. Có thể chỉ cần một lớp màu loang nhẹ, không cần vẽ từng đám mây.
Đóng khung tranh có ảnh hưởng tới khoảng trống không?
Có. Viền giấy trắng hay viền bìa quanh tranh tạo thêm một khoảng thở bên ngoài, giúp tranh nhìn rộng rãi hơn. Viền quá hẹp có thể làm tranh trông chật.
