Quy tắc một phần ba là chia khung tranh bằng hai đường ngang và hai đường dọc thành chín ô bằng nhau, rồi đặt điểm chính của tranh gần một trong bốn giao điểm, còn đường chân trời đặt gần một trong hai đường ngang thay vì cắt đôi tranh. Quy tắc này giúp bố cục bớt cứng nhắc và có chuyển động, nhưng nó là điểm khởi đầu an toàn, không phải luật bắt buộc.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Nếu bạn từng chụp ảnh bằng điện thoại và bật lưới chín ô, bạn đã gặp quy tắc này. Tập này mình nói vì sao nó có tác dụng, cách dùng nó khi vẽ, và những lúc bạn nên mạnh dạn gạt nó sang một bên.
Vì sao đặt điểm chính ở giữa lại dễ làm tranh đứng im?
Khi điểm chính nằm ngay tâm tranh, mắt người xem đi thẳng vào đó, dừng lại, và không có lý do gì để đi tiếp. Khoảng trống bốn phía bằng nhau, không bên nào kéo mắt hơn bên nào. Tranh trông cân, nhưng là cân kiểu đứng im.
Người mới hay đặt mọi thứ vào giữa vì đó là phản xạ tự nhiên: thứ quan trọng thì đặt chính giữa. Kết quả là nhiều bức tranh đầu tay giống nhau ở chỗ: một vật thể ngồi chễm chệ giữa tờ giấy, xung quanh là khoảng trống không có vai trò gì.
Khi dời điểm chính lệch sang một bên, khoảng trống hai phía không còn bằng nhau. Bên rộng hơn trở thành một không gian, như khoảng trời cho con chim bay vào, như khoảng sông cho con thuyền đi tới. Tranh có hướng, có chuyện.
Quy tắc một phần ba là một cách lệch tâm có chừng mực, đủ để có chuyển động mà không lệch tới mức tranh bị nghiêng đổ.
Đặt điểm chính và đường chân trời
Hãy tưởng tượng hai đường kẻ dọc và hai đường kẻ ngang chia tờ giấy thành chín ô đều. Bốn giao điểm của chúng là bốn vị trí mạnh. Đặt chiếc thuyền, khuôn mặt người, bông hoa chính vào gần một trong bốn điểm đó.
Đường chân trời là quyết định lớn thứ hai. Đặt nó ở đường ngang dưới, bầu trời chiếm hai phần ba, tranh nói về trời: mây, ánh hoàng hôn, khoảng không bao la. Đặt ở đường ngang trên, mặt đất chiếm hai phần ba, tranh nói về đất: cánh đồng, mặt nước, con đường.
Đường chân trời cắt đúng giữa tranh thường làm tranh chia đôi, hai nửa giành giật sự chú ý. Trừ khi bạn muốn sự đối xứng, như mặt hồ phản chiếu hoàn hảo bầu trời.
Khi vẽ người hay con vật hướng mặt về một phía, hãy để khoảng trống rộng hơn ở phía nó nhìn. Người nhìn sang trái thì đặt người lệch phải. Ngược lại, tranh sẽ có cảm giác nhân vật đang nhìn vào tường.
Một phần ba và tỷ lệ vàng có giống nhau không?
Bạn có thể đã nghe về tỷ lệ vàng, một tỷ lệ toán học khoảng một phẩy sáu mười tám, thường được kể là bí mật của mọi kiệt tác. Chia khung theo tỷ lệ vàng cho các đường gần giữa hơn một chút so với chia ba.
Về thực hành, hai cách cho kết quả khá gần nhau. Còn những câu chuyện rằng mọi công trình hay bức tranh nổi tiếng đều dựng theo tỷ lệ vàng thì nhiều nhà nghiên cứu cho là bị thổi phồng; người ta thường vẽ đường lên tranh rồi mới tìm thấy tỷ lệ mình muốn tìm.
Với người học vẽ, lời khuyên đơn giản: dùng chia ba vì nó dễ ước lượng bằng mắt. Điều quan trọng không phải con số chính xác, mà là tránh đặt mọi thứ chết dí ở trung tâm hay sát mép.
Một bức tranh không cần khớp với lưới nào cả để đẹp. Lưới chỉ là công cụ giúp bạn bắt đầu suy nghĩ về chỗ đặt.
Khi nào nên đặt chính giữa và phá quy tắc?
Bố cục đối xứng, điểm chính ở giữa, rất hợp khi bạn muốn sự trang nghiêm, tĩnh lặng hay trang trọng. Mặt tiền một ngôi đình, cổng tam quan nhìn thẳng, một chân dung nhìn thẳng vào người xem, những thứ đó đặt giữa lại mạnh.
Sự đối xứng cũng hợp với chủ đề có cấu trúc lặp: một hành lang dài, một hàng cây hai bên đường, một cái giếng nhìn từ trên xuống. Phá đối xứng ở đây đôi khi làm mất cái hồn của cảnh.
Bạn cũng có thể cố ý đặt vật sát mép, cắt một nửa, để tạo cảm giác bất ổn, chuyển động nhanh hay sự bất ngờ. Đó là lựa chọn có chủ đích, khác với việc vô tình hết giấy.
Câu hỏi nên đặt ra không phải là có theo quy tắc không, mà là chỗ đặt này phục vụ cảm xúc mình muốn ra sao.
Tự kiểm bố cục trước khi vẽ
Trước khi vẽ thật, phác một khung chữ nhật nhỏ cỡ bao diêm, cùng tỷ lệ với tờ giấy. Kẻ nhẹ lưới chín ô. Đặt thử điểm chính và đường chân trời vào vài vị trí khác nhau, mỗi lần một khung nhỏ.
Nhìn bốn năm khung nhỏ cạnh nhau, bạn sẽ thấy khung nào có sức sống, khung nào đứng im. Chọn một khung rồi phóng lên tờ giấy lớn.
Nếu đang vẽ ngoài trời, dùng hai bàn tay làm khung ngắm: hai ngón cái và hai ngón trỏ tạo thành một hình chữ nhật, dịch lại gần xa để chọn cảnh. Hoặc dùng điện thoại bật lưới chín ô, nhìn qua màn hình rồi cất máy đi và vẽ.
Bài tập: chọn một cảnh có một vật nổi bật, như cây cột điện giữa cánh đồng hay chiếc ghế đá trong công viên. Vẽ bốn khung nhỏ, mỗi khung đặt vật đó ở một giao điểm khác nhau. Bạn sẽ thấy cùng một cảnh mà bốn câu chuyện khác nhau. Thử ngay nhé.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc một phần ba có dùng cho tranh dọc không?
Có, lưới chín ô áp dụng cho mọi khổ. Với tranh dọc, hai đường ngang thường quan trọng hơn vì quyết định chỗ đặt chân trời hay chỗ đặt đầu người trong chân dung.
Tranh có nhiều điểm chính thì đặt thế nào?
Nên có một điểm chính rõ ràng và vài điểm phụ nhỏ hơn. Đặt điểm chính ở một giao điểm, điểm phụ ở giao điểm đối diện hoặc dọc các đường để cân lại.
Vẽ chân dung có áp quy tắc một phần ba không?
Thường đặt mắt người gần đường ngang trên và để khoảng trống phía người đó nhìn. Chân dung nhìn thẳng thì đặt giữa cũng rất mạnh.
Tranh truyền thống Việt có theo quy tắc này không?
Tranh dân gian và nhiều tranh truyền thống sắp xếp theo lối riêng, thường đối xứng, chia tầng hay trải đều, gắn với ý nghĩa trang trí và tín ngưỡng. Quy tắc một phần ba là một cách nghĩ từ hội hoạ và nhiếp ảnh phương Tây.
Có nên kẻ lưới lên giấy vẽ không?
Kẻ nhẹ lưới ở giai đoạn phác là được, nhưng nên dùng nét rất mờ để dễ xoá hoặc bị màu phủ. Khi quen mắt, bạn có thể ước lượng mà không cần kẻ.
