Ba cách phối màu hài hoà dễ áp dụng nhất cho người mới là: vẽ cả bức với một bảng màu hạn chế chỉ ba bốn tuýp, chọn những màu nằm cạnh nhau trên vòng màu, và dùng một màu chủ đạo cho phần lớn diện tích cộng một điểm nhấn bằng màu bổ túc. Cả ba đều dựa trên cùng một ý: các màu trong tranh nên có chung một phần nào đó để chúng thuộc về nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Tranh của người mới thường mắc một trong hai bệnh: hoặc loè loẹt như hội chợ, mỗi thứ một màu tươi, hoặc nhợt nhạt vì sợ màu. Tập này mình đưa ra ba công thức đơn giản, và một mẹo nhỏ dùng được với cả ba.
Vì sao tranh bị loè loẹt?
Khi mới có hộp màu, ta muốn dùng tất cả. Cây xanh lấy thẳng màu xanh trong tuýp, mái nhà đỏ tươi, trời lam tươi, áo người vàng tươi. Mỗi màu đều đẹp, nhưng đặt cạnh nhau chúng tranh nhau nói, không ai nghe ai.
Ngoài đời, mọi thứ trong một khung cảnh đều tắm chung một thứ ánh sáng. Nắng chiều phủ một lớp vàng cam lên mọi vật, trời râm phủ một lớp xám lạnh. Chính lớp ánh sáng chung ấy làm cảnh thật trông hài hoà dù có nhiều màu.
Tranh loè loẹt là tranh thiếu lớp ánh sáng chung đó. Mỗi màu đứng một mình, tươi nguyên như trong tuýp.
Ba công thức dưới đây đều là cách tạo ra một sợi dây chung giữa các màu, theo những con đường khác nhau.
Cách một: bảng màu hạn chế
Chỉ dùng ba hoặc bốn tuýp màu cho cả bức tranh, cộng với trắng nếu chất liệu cần. Ví dụ một bộ kinh điển: một vàng đất, một đỏ đất, một lam đậm và trắng. Từ bộ này bạn pha được da người, cây cối, bầu trời, tất cả đều hơi trầm và ấm.
Vì mọi màu trong tranh đều sinh ra từ cùng ba bốn tuýp, chúng tự nhiên có quan hệ họ hàng. Không màu nào lạc loài được, vì không có tuýp nào lạ để lấy ra.
Bảng màu hạn chế còn dạy bạn pha màu tốt hơn bất kỳ bài học lý thuyết nào. Không có tuýp xanh lá sẵn, bạn phải pha từ vàng và lam, và bạn sẽ hiểu lục nào là lục ấm, lục nào lạnh.
Thử đổi bộ màu để có không khí khác: một bộ toàn màu tươi cho tranh vui, một bộ toàn màu đất cho tranh hoài niệm. Mỗi bộ là một thế giới riêng.
Cách hai: những màu đứng cạnh nhau trên vòng màu
Chọn ba bốn màu nằm liền nhau trên vòng màu, ví dụ vàng, vàng cam, cam, đỏ cam. Hoặc lục, lam lục, lam. Những màu này có chung một màu gốc, nên tự nhiên êm dịu với nhau.
Phối kiểu này hợp với cảnh có không khí đồng nhất: ráng chiều, rừng xanh, biển sâu, mùa thu lá vàng. Tranh có cảm giác bình yên, liền mạch.
Điểm yếu là dễ đều đều, thiếu điểm nhấn. Cách khắc phục là tạo tương phản bằng đậm nhạt: có vùng rất sáng, vùng rất tối, vì tương phản sắc đã yếu thì tương phản sáng tối phải gánh.
Hoặc thêm một chấm nhỏ màu từ phía bên kia vòng màu. Cả bức tranh vàng cam với một chiếc thuyền lam nhỏ xíu, chiếc thuyền sẽ thành nhân vật chính ngay lập tức.
Cách ba: màu chủ đạo và điểm nhấn
Chọn một màu chiếm phần lớn diện tích, chừng bảy phần mười, một màu phụ chừng hai phần mười, và một màu nhấn chỉ chiếm một phần mười hay ít hơn. Tỷ lệ không cần chính xác, chỉ cần rõ ràng ai là chủ, ai là khách.
Ví dụ: một bức tranh phố cổ, màu chủ đạo là vàng đất của tường, màu phụ là nâu của mái ngói và cửa gỗ, màu nhấn là đỏ của một chiếc đèn lồng hay một chậu hoa giấy.
Màu nhấn nên đặt ở điểm chính của tranh, nơi bạn muốn người xem nhìn đến. Đặt màu nhấn rải rác khắp nơi sẽ làm nó mất sức mạnh, như tiếng còi xe kêu liên tục thì không ai để ý nữa.
Cách này áp dụng được cả ngoài hội hoạ: phối đồ, trang trí phòng, thiết kế một tấm thiệp. Một màu chủ, một màu phụ, một màu nhấn là công thức an toàn dùng mãi không cũ.
Mẹo chung: trộn một chút màu chung vào tất cả
Dù dùng cách nào, có một mẹo cứu được rất nhiều bức tranh: chọn một màu làm màu ánh sáng của cả cảnh, rồi trộn một chút màu đó vào hầu hết các hỗn hợp. Cảnh chiều thì trộn chút cam vàng, cảnh sớm thì chút lam nhạt.
Cái chút màu chung ấy đóng vai lớp ánh sáng phủ lên mọi vật, giống như ngoài đời. Các màu lập tức xích lại gần nhau mà vẫn giữ được bản sắc riêng.
Với màu nước, bạn có thể làm cách khác: quét một lớp màu rất loãng lên toàn bộ tờ giấy trước khi vẽ, chờ khô, rồi vẽ lên trên. Lớp nền đó sẽ ánh lên qua mọi lớp màu sau.
Bài tập: vẽ cùng một cảnh nhỏ ba lần theo ba cách vừa kể. Đặt ba bản cạnh nhau và tự hỏi bản nào hợp với cảm xúc mình muốn. Chọn ba tuýp màu cho bảng màu hạn chế đầu tiên của bạn ngay hôm nay nhé.
Câu hỏi thường gặp
Có phần mềm hay công cụ nào gợi ý phối màu không?
Có nhiều công cụ trực tuyến dựng sẵn các cách phối theo vòng màu. Chúng hữu ích để tham khảo, nhưng màu trên màn hình khác màu vẽ thật, nên vẫn phải thử trên giấy.
Bảng màu hạn chế có làm tranh bị buồn tẻ không?
Không nhất thiết. Nhiều bức tranh giàu cảm xúc chỉ dùng vài màu. Sự phong phú đến từ cách pha và đậm nhạt hơn là từ số lượng tuýp màu.
Màu đen có dùng trong phối màu hài hoà được không?
Được, nếu dùng có chủ đích như một màu thật chứ không chỉ để làm tối. Đen pha với vàng cho lục ô liu, pha với trắng cho xám. Nhưng nên dùng tiết chế.
Làm sao để học cách phối màu từ tranh khác?
Chọn một bức tranh bạn thích, nheo mắt nhìn và ghi lại năm sáu mảng màu chính cùng diện tích của chúng. Rồi thử pha lại những màu đó. Đây là cách học phối màu rất hiệu quả.
Vẽ tranh cho trẻ con có cần phối màu hài hoà không?
Trẻ nhỏ nên được tự do dùng màu theo ý thích, không cần áp công thức. Phối màu là kiến thức cho người lớn hoặc trẻ lớn khi chúng tò mò muốn tranh đẹp theo cách mình định.
