Màu nóng như đỏ, cam, vàng gợi cảm giác ấm áp, gần gũi và thường như nhô ra phía trước. Màu lạnh như lam, lục, tím gợi cảm giác mát mẻ, yên tĩnh và thường như lùi ra xa. Nhưng nóng lạnh là chuyện tương đối: một màu đỏ ngả tím sẽ lạnh hơn một màu đỏ ngả cam, và một màu lam ngả lục có thể ấm hơn một màu lam ngả tím.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Bạn hẳn đã thấy những bức ảnh chiều quê với cánh đồng vàng ruộm, ngọn đồi xa xanh lam. Cảm giác ấm áp và xa xăm ấy không phải tự nhiên mà có. Nó được làm nên bởi nhiệt độ màu. Tập này mình kể cách dùng nó có chủ đích.
Nóng lạnh là tương đối
Chia vòng màu làm đôi, nửa có đỏ, cam, vàng là nửa nóng, nửa có lục, lam, tím là nửa lạnh. Đó là chia thô. Thật ra trong mỗi màu lại có bản nóng hơn và bản lạnh hơn.
Đặt hai vệt đỏ cạnh nhau, một đỏ son ngả cam và một đỏ ngả hồng tím. Mắt bạn sẽ thấy ngay vệt đầu ấm hơn. Hai vệt lục, một lục ngả vàng như lá non và một lục ngả lam như lá cây trong bóng râm, vệt đầu ấm hơn.
Chính cái tương đối này mới là công cụ mạnh. Bạn không cần đặt đỏ cạnh lam để có tương phản nóng lạnh. Một bức tranh toàn màu xanh lá vẫn có thể có phần ấm và phần lạnh, tinh tế hơn nhiều.
Khi pha màu, hãy tập hỏi: so với màu bên cạnh, màu này nóng hơn hay lạnh hơn? Câu hỏi đó quan trọng không kém câu hỏi sáng hơn hay tối hơn.
Màu nóng tiến, màu lạnh lùi
Nhìn những rặng núi từ xa, bạn thấy rặng gần còn xanh lục, rặng xa hơn ngả lam, rặng xa nhất gần như lam xám nhạt hoà vào trời. Đó là vì lớp không khí dày giữa mắt và núi xa làm tán xạ ánh sáng, khiến màu sắc lạnh đi và nhạt đi.
Mắt chúng ta đã học điều đó từ thuở nào. Nên khi thấy màu lạnh, nhạt, ta hiểu là xa. Khi thấy màu ấm, rõ, ta hiểu là gần. Người vẽ tận dụng điều này để tạo chiều sâu, dù trên tờ giấy phẳng.
Trong tranh phong cảnh, đặt màu ấm và tương phản mạnh ở tiền cảnh, màu lạnh và dịu ở hậu cảnh. Ngay cả một bức tĩnh vật, cho quả gần mình ấm hơn một chút, khăn nền phía sau lạnh hơn một chút, cũng thêm chiều sâu.
Nhưng đây là xu hướng chứ không phải luật sắt. Một chiếc thuyền đỏ ở xa vẫn đỏ. Chỉ là màu đỏ của nó sẽ dịu hơn và hơi ngả lạnh so với cùng chiếc thuyền đó ở gần.
Ánh sáng ấm thì bóng lạnh
Đây là một trong những quan sát quý nhất mà các hoạ sĩ vẽ ngoài trời đã ghi nhận. Dưới nắng chiều vàng cam, phần được chiếu nắng ấm lên, còn phần bóng tối nhận ánh sáng từ bầu trời xanh nên ngả lạnh, về phía lam tím.
Ngược lại, trong phòng có ánh sáng lạnh từ cửa sổ hướng bắc hay trời râm, phần sáng hơi lạnh, phần tối lại có vẻ ấm hơn. Quy tắc gọn: nguồn sáng ấm thì bóng lạnh, nguồn sáng lạnh thì bóng ấm.
Nhiều hoạ sĩ trường phái Ấn tượng ở cuối thế kỷ mười chín đã khai thác triệt để điều này. Họ vẽ ngoài trời và đưa màu tím, màu lam vào bóng tối, thay vì những bóng nâu đen của tranh xưởng trước đó.
Bạn có thể kiểm tra ngay: chiều nay khi nắng xiên, nhìn bóng của một cái cây đổ trên tường vàng. Nheo mắt, bạn có thấy nó hơi tím không?
Dùng nhiệt độ màu để kể giờ và kể cảm xúc
Buổi sáng sớm thường có ánh sáng trong, hơi lạnh, bóng dài và nhạt. Giữa trưa ánh sáng gắt, gần trắng, bóng ngắn, đậm, tương phản mạnh. Chiều muộn, ánh sáng ngả vàng cam rồi đỏ, bóng dài và tím. Chọn đúng nhiệt độ màu cho phần sáng và phần tối là bạn đã kể được giờ.
Về cảm xúc, tranh thiên về màu nóng thường gợi sự sôi động, ấm cúng, có khi căng thẳng. Tranh thiên về màu lạnh gợi yên tĩnh, xa vắng, có khi buồn. Một căn bếp ngày Tết với ánh đèn vàng và nồi bánh chưng thì hợp tông ấm. Một bến sông mờ sương sớm hợp tông lạnh.
Cách hiệu quả là chọn một nhiệt độ chủ đạo cho cả bức, rồi dùng một chút màu đối lập làm điểm nhấn. Một bức tông lạnh với một ô cửa sổ vàng ấm sẽ kéo mắt người xem đến ngay ô cửa ấy.
Tránh chia đôi nóng lạnh đều nhau. Tranh không có nhiệt độ chủ đạo thường trông lưỡng lự.
Bài tập: một cảnh, hai giờ khác nhau
Chọn một cảnh đơn giản bạn nhìn thấy hằng ngày: góc ban công, khoảng sân, ngọn cây trước nhà. Vẽ nó hai lần, nhỏ thôi, cỡ bàn tay, cùng một bố cục.
Bản thứ nhất, tưởng tượng hoặc quan sát lúc nắng sớm: phần sáng pha màu hơi lạnh, vàng chanh hay trắng xanh, phần tối ngả ấm nhẹ. Bản thứ hai, lúc chiều muộn: phần sáng vàng cam ấm, phần tối lam tím lạnh.
Giữ đậm nhạt giống nhau ở hai bản, chỉ đổi nhiệt độ. Bạn sẽ thấy hai bản như hai thời điểm khác hẳn, hai tâm trạng khác hẳn, dù cùng một cảnh.
Bài tập này dạy bạn rằng màu không chỉ để tả vật, mà để tả ánh sáng và tả không khí. Chọn một góc nhà và thử vẽ nó lúc nắng chiều hôm nay nhé.
Câu hỏi thường gặp
Màu trắng và màu đen là nóng hay lạnh?
Trắng và đen về lý thuyết là trung tính, nhưng trong thực tế mỗi tuýp màu trắng hay đen đều hơi ngả nóng hoặc lạnh. Đặt cạnh màu khác, mắt sẽ cảm nhận chúng ấm hơn hoặc lạnh hơn.
Vẽ chân dung nên dùng tông nóng hay lạnh?
Da người thường có cả vùng ấm như má, mũi, tai và vùng lạnh hơn như quanh cằm, thái dương, chỗ râu mọc. Đan xen nóng lạnh nhẹ nhàng làm làn da sống động hơn một màu da đều.
Vì sao bóng tối trên tuyết hay cát trắng lại xanh?
Vì phần bóng không nhận nắng trực tiếp mà nhận ánh sáng từ bầu trời xanh. Bề mặt trắng phản chiếu rõ màu của nguồn sáng đó, nên bóng ngả lam.
Có nên dùng tông lạnh cho tranh treo phòng ngủ?
Đó là lựa chọn cá nhân. Nhiều người thấy tông lạnh, dịu giúp không gian yên tĩnh, nhưng cảm nhận màu khác nhau ở mỗi người. Hãy chọn bức làm bạn thấy dễ chịu khi nhìn lâu.
Đèn điện trong nhà ảnh hưởng thế nào khi vẽ màu?
Đèn vàng làm màu trên tranh trông ấm hơn, khi ra ánh sáng ngày sẽ thấy lạnh và khác đi. Nếu vẽ buổi tối, nên dùng đèn ánh sáng trắng trung tính để màu ít lệch.
