Mắt người đọc hình khối, chiều sâu và ánh sáng chủ yếu qua độ đậm nhạt, tức một vùng sáng hay tối bao nhiêu, chứ không qua việc nó là màu đỏ hay xanh. Một bức tranh đúng đậm nhạt mà dùng màu lạ vẫn rất thuyết phục. Ngược lại, màu đẹp đến mấy mà đậm nhạt sai thì tranh trông phẳng, rối và không có ánh sáng.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Có một câu nói lưu truyền trong giới vẽ, đại ý là màu sắc nhận hết lời khen nhưng đậm nhạt mới làm hết công việc. Tập này mình giải thích câu đó, và chỉ cho bạn một phép thử đơn giản bằng chiếc điện thoại để tự kiểm tra tranh mình.
Mắt người nhìn đậm nhạt trước màu như thế nào?
Bạn thử nhớ lại lúc chạng vạng, trời gần tối. Màu sắc mờ dần, mọi thứ thành xám xanh, nhưng bạn vẫn đi lại được, vẫn nhận ra bậc thềm, góc tường, khuôn mặt người quen. Đó là vì mắt vẫn đọc được sáng tối, dù đã mất phần lớn màu.
Phim ảnh đen trắng là một bằng chứng khác. Không có màu nào, vậy mà ta vẫn thấy khuôn mặt có khối, căn phòng có chiều sâu, buổi trưa khác buổi tối. Toàn bộ thông tin ấy nằm trong đậm nhạt.
Khi vẽ màu, nhiều người mới chỉ lo chọn màu nào cho đúng. Họ tô áo xanh bằng một màu xanh, cả phần sáng lẫn phần tối, rồi thêm một chút đậm ở mép. Kết quả là chiếc áo phẳng như giấy dán, vì phần sáng và phần tối gần như cùng một độ đậm.
Người vẽ quen thì hỏi câu khác: chỗ này sáng hay tối so với chỗ bên cạnh? Rồi mới hỏi: và nó màu gì?
Phép thử ảnh đen trắng
Chụp bức tranh của bạn bằng điện thoại, chuyển ảnh sang chế độ đen trắng. Rất nhiều người làm thử lần đầu và giật mình: bức tranh nhiều màu tươi bỗng thành một mảng xám đều, không có gì nổi lên.
Lý do là nhiều màu khác nhau có cùng độ đậm. Một màu đỏ tươi và một màu lục tươi có thể gần như cùng một tông xám. Trên tranh màu, chúng tương phản về sắc. Nhưng nếu toàn bộ tranh chỉ dựa vào tương phản sắc, nó sẽ mệt mắt và thiếu khối.
Một bức tranh vững thường có, trong ảnh đen trắng, những vùng thật sáng, những vùng thật tối, và vùng xám trung gian, sắp xếp rõ ràng. Điểm nhấn của tranh thường là nơi sáng nhất gặp tối nhất.
Hãy làm phép thử này với vật mẫu nữa. Chụp tĩnh vật, chuyển đen trắng. Bạn sẽ thấy quả chanh vàng thật ra sáng gần như tấm khăn trắng, còn quả mận tím thì tối gần như bóng đổ.
Ba mảng đậm nhạt: bản phác quan trọng nhất
Trước khi tô màu, hãy phác một bản nhỏ cỡ bao diêm bằng bút chì hay bút dạ xám, chỉ dùng ba tông: trắng, xám giữa và tối. Mọi thứ trong khung cảnh phải được xếp vào một trong ba nhóm đó.
Ví dụ cảnh một con phố lúc chiều: trời và mặt đường hứng nắng là sáng, tường nhà phía nắng là xám giữa, tường nhà phía khuất và tán cây là tối. Ba mảng ấy đã kể được thời điểm, hướng nắng và chiều sâu.
Khi bản phác ba mảng đã đọc được rõ, bạn mới chọn màu cho từng mảng, nhưng luôn giữ đúng độ đậm. Mảng tối có thể là lam đậm, tím đậm, nâu đỏ đậm, tuỳ ý bạn, miễn là nó vẫn tối.
Điều kỳ diệu là khi đậm nhạt đã đúng, bạn được tự do với màu. Bầu trời có thể hồng, tường có thể tím, người xem vẫn tin, vì não họ đọc sáng tối trước.
Lỗi màu tươi mà tranh vẫn phẳng
Lỗi hay gặp thứ nhất là pha màu cho phần tối bằng cách thêm một chút màu đậm, nhưng chưa đủ. Phần tối của bạn chỉ tối hơn phần sáng một chút. Hãy mạnh dạn đẩy chỗ tối xuống sâu hơn bạn nghĩ.
Lỗi thứ hai là mọi vùng đều có độ đậm trung bình. Không có trắng thật, không có tối thật. Tranh kiểu này trông dễ chịu nhưng nhạt, như một bức ảnh chụp sương mù. Cảnh sương mù thì được, còn trưa hè nắng gắt thì sai.
Lỗi thứ ba là để chi tiết vụn vặt phá vỡ mảng lớn. Một mảng tường tối mà có chục ô cửa sổ sáng, mỗi viên gạch một đốm sáng, sẽ không còn đọc là tối nữa. Gom chi tiết vào trong mảng, giữ chúng gần với độ đậm của mảng.
Nheo mắt khi nhìn tranh là cách nhanh nhất phát hiện cả ba lỗi. Nheo mắt làm mờ màu và chi tiết, chỉ để lại đậm nhạt lớn.
Bài tập: vẽ một quả bằng ba màu khác nhau
Đặt một quả cam hay quả xoài dưới đèn bàn. Vẽ ba bản nhỏ cạnh nhau bằng màu bất kỳ bạn có. Bản thứ nhất, dùng màu thật của quả. Bản thứ hai, dùng toàn sắc lam, từ lam rất nhạt tới lam đậm. Bản thứ ba, dùng toàn sắc đỏ tím.
Điều kiện duy nhất: ở cả ba bản, chỗ sáng nhất, vùng trung gian, lõi tối và bóng đổ phải có cùng độ đậm. Muốn chắc, chụp ba bản và chuyển đen trắng để so.
Bạn sẽ thấy cả ba quả đều tròn, đều nằm trên bàn, đều có ánh sáng. Bản lam và bản đỏ tím trông lạ, có khi lại đẹp và có cảm xúc riêng. Đó là lúc bạn thật sự hiểu đậm nhạt mới là bộ khung, màu là lớp áo.
Từ nay, trước mỗi bức tranh màu, hãy cho mình năm phút phác ba mảng. Năm phút đó cứu nhiều buổi vẽ hơn bất kỳ tuýp màu đắt tiền nào. Mở điện thoại, chụp bức tranh gần nhất của bạn sang đen trắng thử xem.
Câu hỏi thường gặp
Có phải tranh đen trắng dễ hơn tranh màu?
Tranh đen trắng giúp tập trung vào đậm nhạt mà không bị màu làm rối, nên thường là bước học trước. Nhưng làm một bức đen trắng thật hay cũng đòi hỏi kỹ năng cao, không phải dễ.
Màu vàng có phải là màu sáng nhất không?
Màu vàng tươi thường là màu có độ sáng cao nhất trong các màu tươi, gần với trắng. Vì vậy khó vẽ bóng tối cho vật màu vàng, phải dùng nâu, lục ô liu hay tím xám thay vì thêm đen.
Ảnh đen trắng trên điện thoại có chính xác không?
Đủ chính xác để kiểm tra mảng lớn và độ tương phản chung. Ánh sáng lúc chụp và cài đặt máy có thể làm lệch đôi chút, nên hãy chụp dưới ánh sáng đều và không bật đèn nháy.
Bao nhiêu tông đậm nhạt là đủ cho một bức tranh?
Khi phác bố cục, ba hoặc bốn tông là đủ. Khi vẽ hoàn thiện, bạn dùng nhiều tông chuyển tiếp hơn, nhưng các tông đó vẫn nên gom vào vài nhóm lớn để tranh rõ ràng.
Tranh trừu tượng có cần đậm nhạt không?
Có. Ngay cả khi không vẽ vật thể, sự sắp xếp sáng tối vẫn quyết định nơi mắt dừng lại và cảm giác chiều sâu hay phẳng. Nhiều tranh trừu tượng mạnh nhờ tương phản sáng tối rõ.
