Vòng màu xếp các màu theo thứ tự của cầu vồng thành một vòng tròn khép kín: đỏ, cam, vàng, lục, lam, tím rồi quay về đỏ. Hai màu nằm đối diện nhau trên vòng gọi là màu bổ túc, như đỏ với lục, vàng với tím, lam với cam. Đặt cạnh nhau, chúng làm nhau rực lên. Trộn vào nhau, chúng làm nhau xỉn đi. Biết điều này là bạn có trong tay cả cách nhấn màu lẫn cách làm dịu màu.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Nhiều người mua hộp màu về, pha thử vài lần ra một thứ nâu bùn, rồi kết luận mình không có mắt màu. Thật ra phần lớn chuyện pha màu dựa trên một tấm bản đồ đơn giản. Tập này mình trải tấm bản đồ đó ra, bằng lời.
Vòng màu được dựng thế nào?
Trong hội hoạ truyền thống, người ta bắt đầu với ba màu cơ bản: đỏ, vàng, lam. Gọi là cơ bản vì không pha được chúng từ màu khác, trong khi từ chúng có thể pha ra phần lớn các màu còn lại.
Trộn hai màu cơ bản cạnh nhau, bạn có màu bậc hai: đỏ với vàng ra cam, vàng với lam ra lục, lam với đỏ ra tím. Xếp sáu màu này thành vòng, mỗi màu bậc hai nằm giữa hai màu đã sinh ra nó.
Trộn tiếp một màu cơ bản với màu bậc hai bên cạnh, bạn có màu bậc ba như vàng cam, đỏ tím, lam lục. Vòng mười hai màu này là tấm bản đồ mà rất nhiều lớp vẽ dùng.
Cần nói thêm: trong ngành in ấn và màn hình, người ta dùng những bộ màu cơ bản khác, vì đó là màu của mực in và của ánh sáng. Mình sẽ nói kỹ ở tập về thiết kế. Với màu vẽ trên giấy, vòng đỏ vàng lam là đủ để bắt đầu.
Màu bổ túc: cặp đôi vừa hợp vừa khắc
Màu bổ túc là hai màu đối diện trên vòng. Mỗi cặp luôn gồm một màu cơ bản và màu bậc hai được pha từ hai màu cơ bản còn lại. Đỏ đối với lục, vì lục được pha từ vàng và lam. Vàng đối với tím. Lam đối với cam.
Khi đặt cạnh nhau, hai màu bổ túc tạo độ tương phản mạnh nhất. Một quả ớt đỏ giữa đám lá xanh nhìn rực hơn hẳn quả ớt đặt trên nền cam. Đó là lý do mâm ngũ quả có trái ớt đỏ cạnh trái chuối xanh trông bắt mắt đến vậy.
Khi trộn vào nhau theo tỷ lệ gần bằng, chúng triệt tiêu nhau, cho ra một màu xám hay nâu trung tính. Nghe như tai hoạ, nhưng đây lại là công cụ quý: muốn một màu lục bớt chói, thêm một chút đỏ. Muốn một màu cam ngả về nâu đất, thêm một chút lam.
Cái hay là màu dịu đi theo cách này vẫn còn sức sống, khác hẳn khi bạn thêm màu đen vào. Màu đen thường làm màu bị bẩn và chết.
Dùng màu bổ túc để nhấn điểm chính
Khi bạn muốn mắt người xem dừng lại ở một chỗ, hãy đặt một màu bổ túc nhỏ giữa một vùng lớn màu đối diện. Một chiếc nón đỏ giữa cánh đồng lúa xanh, một chiếc thuyền cam giữa mặt sông xanh lam.
Tỷ lệ quan trọng: một màu chiếm phần lớn, màu kia chỉ là điểm nhỏ. Hai màu bổ túc chia đôi bức tranh sẽ đánh nhau, mắt mỏi và không biết nhìn đâu.
Bạn cũng có thể giảm cường độ một bên. Ví dụ, một vùng lục đã được làm dịu, gần như xám lục, đặt cạnh một điểm đỏ tươi. Sự tương phản vẫn có, nhưng êm hơn và tinh tế hơn.
Nhiều hoạ sĩ còn đưa một chút màu bổ túc vào bóng tối của vật. Bóng của một quả cam có thể ngả về lam tím. Khi bạn bắt đầu thấy điều này ngoài đời, bạn sẽ không bao giờ nhìn bóng như cũ nữa.
Nóng lạnh, đậm nhạt: hai chiều khác của màu
Vòng màu chỉ nói về sắc màu, tức màu đó là đỏ hay lục. Nhưng một màu còn có hai chiều khác. Chiều thứ nhất là độ đậm nhạt: một màu đỏ có thể nhạt như hồng phấn hay đậm như đỏ rượu.
Chiều thứ hai là độ tươi, có sách gọi là độ bão hoà: đỏ tươi như ớt chín hay đỏ xỉn như gạch cũ. Thêm màu bổ túc là cách làm giảm độ tươi mà ít làm đổi sắc màu.
Ngoài ra, vòng màu thường được chia làm hai nửa: nửa nóng gồm đỏ, cam, vàng, nửa lạnh gồm lục, lam, tím. Mình sẽ dành một tập riêng cho chuyện nóng lạnh vì nó liên quan đến cảm xúc của bức tranh.
Người mới thường chỉ để ý tới sắc màu. Người vẽ lâu thì để ý tới đậm nhạt trước, độ tươi thứ hai, sắc màu sau cùng. Nghe ngược đời, nhưng tập sau mình sẽ giải thích vì sao.
Bài tập: tự pha một vòng màu
Bạn chỉ cần ba tuýp màu: một đỏ, một vàng, một lam, cùng loại màu bạn đang dùng, màu nước, màu goát hay acrylic đều được. Vẽ một vòng tròn trên giấy, chia làm mười hai ô như mặt đồng hồ.
Đặt đỏ ở ô mười hai giờ, vàng ở ô bốn giờ, lam ở ô tám giờ. Pha ra màu bậc hai ở các ô hai giờ, sáu giờ, mười giờ. Rồi pha màu bậc ba điền vào sáu ô còn lại. Mỗi ô rửa cọ sạch trước khi pha.
Bạn sẽ thấy một vài màu pha ra không tươi như mong đợi, thường là tím hoặc lục. Đó là vì không có ống màu đỏ, vàng, lam nào là cơ bản tuyệt đối, mỗi tuýp màu đều hơi lệch về một phía. Đỏ ngả cam pha với lam sẽ cho tím hơi đục.
Bài học từ đó: muốn tím tươi, chọn đỏ ngả tím và lam ngả tím. Muốn lục tươi, chọn vàng ngả lục và lam ngả lục. Hãy giữ tờ vòng màu tự pha ấy dán cạnh bàn vẽ, nó là tấm bản đồ riêng của hộp màu bạn. Lấy ba tuýp màu ra và bắt đầu từ ô mười hai giờ nhé.
Câu hỏi thường gặp
Màu cơ bản là đỏ vàng lam hay là hồng lam vàng?
Trong hội hoạ truyền thống người ta dạy đỏ, vàng, lam. Trong in ấn dùng hồng sen, xanh lơ và vàng, cộng thêm đen, vì bộ này pha được dải màu rộng hơn. Cả hai đều là cách chọn bộ màu khởi đầu, phù hợp với từng chất liệu.
Có cần mua nhiều màu không hay chỉ ba màu là đủ?
Ba màu cơ bản cộng với trắng là đủ để học pha màu. Mua thêm vài màu tiện dụng như nâu đất hay một màu lam khác sẽ giúp pha nhanh và tươi hơn. Nhiều tuýp màu chưa chắc làm tranh đẹp hơn.
Màu bổ túc có làm tranh bị chói không?
Có thể chói nếu hai màu cùng tươi và chiếm diện tích bằng nhau. Hãy để một màu chiếm phần lớn, màu kia làm điểm nhấn nhỏ, hoặc làm dịu một trong hai màu.
Vì sao màu pha trên giấy khác màu trên bảng pha?
Màu nước và một số loại màu thay đổi khi khô, thường nhạt hơn hoặc đục hơn. Màu trên bảng pha cũng nằm trên nền trắng khác với giấy. Hãy thử màu trên một mẩu giấy cùng loại trước khi vẽ.
Người mù màu có học vẽ màu được không?
Được, nhiều người mù màu một phần vẫn vẽ màu tốt nhờ dựa vào đậm nhạt và ghi nhãn màu trên bảng pha. Họ cũng có thể chọn những bảng màu hạn chế, tập trung vào sắc độ.
