Khung ngang hợp với những cảnh trải rộng và yên tĩnh như phong cảnh, dòng sông, dãy phố. Khung dọc hợp với những thứ vươn cao hoặc cần sự tập trung như chân dung, một cái cây cao, một con ngõ hẹp. Khung vuông cho cảm giác cân bằng, tĩnh lặng. Chọn khung chính là quyết định bố cục đầu tiên, và nó ảnh hưởng tới mọi quyết định sau.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Người mới thường cầm tờ giấy theo chiều nó nằm sẵn trong sổ, không nghĩ ngợi. Nhưng việc xoay tờ giấy chín mươi độ có thể đổi hẳn câu chuyện của bức tranh. Tập này mình nói về sức mạnh của cái khung.
Khung ngang: trải rộng và nằm nghỉ
Mắt người nằm cạnh nhau theo chiều ngang, nên trường nhìn tự nhiên của chúng ta rộng hơn cao. Khung ngang gần với cách ta nhìn thế giới, cho cảm giác thoải mái, tự nhiên.
Khung ngang nhấn vào các đường nằm ngang: đường chân trời, mặt nước, cánh đồng. Nó hợp với những cảnh yên bình, bao la: chiều trên đồng lúa, bến sông, bãi biển, dãy núi xa.
Khung ngang cũng hợp với cảnh có nhiều nhân vật đứng cạnh nhau hoặc có chuyển động từ bên này sang bên kia, như đoàn người đi chợ, con thuyền trôi ngang.
Điểm yếu của khung ngang là khó chứa thứ cao. Vẽ một ngọn tháp hay một cái cây cao trong khung ngang, bạn sẽ phải thu nhỏ nó lại hoặc cắt mất ngọn.
Khung dọc: vươn lên và tập trung
Khung dọc nhấn vào đường thẳng đứng, gợi sự vươn lên, trang nghiêm, sức sống. Rặng tre, cây cau, cột đình, toà nhà, thác nước đều hợp khung dọc.
Khung dọc còn giới hạn tầm nhìn hai bên, buộc mắt tập trung vào giữa. Đó là lý do chân dung thường dùng khung dọc: không có gì bên cạnh để phân tâm, chỉ có người.
Một con ngõ nhỏ nhìn dọc vào trong, một cầu thang dẫn lên, một con đường đèo nhìn từ dưới lên, những cảnh có chiều sâu đi lên phía trên tranh cũng hợp khung dọc.
Khung dọc cũng là khổ của màn hình điện thoại cầm thẳng. Nếu bạn vẽ để chia sẻ trên mạng xã hội, khung dọc thường chiếm nhiều diện tích màn hình hơn.
Khung vuông và khung dài hẹp
Khung vuông không có chiều nào trội hơn, nên nó tĩnh và cân. Nó hợp với đề tài đối xứng, như một bông hoa nhìn thẳng, một cái bát nhìn từ trên xuống, một bố cục tròn. Nó cũng khó hơn, vì không có chiều nào dẫn mắt, bạn phải tự tạo chuyển động bên trong.
Khung dài hẹp, như cuộn tranh ngang hay tranh treo dọc trong truyền thống phương Đông, là một trải nghiệm khác. Khung ngang rất dài kể chuyện theo thời gian, mắt đi từ đầu tới cuối như đọc một câu chuyện. Khung dọc rất hẹp gợi chiều cao chóng mặt, hay một dòng thác đổ.
Bạn có thể tự tạo khung đặc biệt bằng cách kẻ khung nhỏ hơn bên trong tờ giấy, không bắt buộc dùng hết tờ.
Đừng để tỷ lệ của tờ giấy mua sẵn quyết định thay bạn. Nhiều người vẽ cắt giấy theo tỷ lệ họ cần trước khi vẽ.
Dùng khung ngắm để chọn cảnh
Lấy một tấm bìa cứng cỡ bàn tay, cắt một ô chữ nhật rỗng ở giữa, cỡ hai đốt ngón tay. Đó là khung ngắm, dụng cụ đơn giản nhất và hữu ích nhất khi vẽ ngoài trời.
Nhắm một mắt, nhìn qua khung. Đưa khung lại gần mắt thì thấy rộng, đẩy ra xa thì thấy hẹp, như phóng to thu nhỏ. Xoay khung dọc, ngang. Bạn sẽ thấy cùng một con phố mà có hàng chục bức tranh khác nhau ẩn trong đó.
Nếu không có bìa, dùng hai bàn tay: ngón cái và ngón trỏ tay trái tạo hình chữ L, tay phải tạo chữ L ngược lại, ghép thành khung.
Khung ngắm giúp bạn cắt bỏ những thứ không cần. Ngoài đời, mắt ta nhìn rất rộng và dễ muốn vẽ hết. Khung ngắm dạy bạn chọn.
Một mẹo nhỏ của người hay vẽ ngoài phố: dán hai sợi chỉ chéo hoặc kẻ bút mờ chia khung ngắm thành chín ô. Nhìn qua đó, bạn vừa chọn được cảnh vừa thấy ngay vật chính đang rơi vào ô nào, có nằm gần giao điểm của lưới một phần ba như mình đã kể ở tập trước hay không.
Lỗi khung không khớp cảnh, và bài tập xoay giấy
Lỗi hay gặp là vẽ một thứ cao trong khung ngang rồi phải ép nó xuống, khiến phần trên tranh chật, hai bên trống không ý nghĩa. Hoặc vẽ một cảnh rộng trong khung dọc, phải bỏ mất hai bên mà lại thừa trời và đất.
Lỗi thứ hai là khung phác bố cục khác tỷ lệ khung thật, như mình đã nói ở tập phác bố cục nhỏ.
Bài tập: chọn một cảnh, ví dụ cái cây trước nhà với khoảng sân. Vẽ ba bản nhỏ: khung ngang, khung dọc, khung vuông. Mỗi bản bạn sẽ phải quyết định bỏ gì, giữ gì.
Bản ngang có lẽ nói về khoảng sân và nắng. Bản dọc nói về cái cây. Bản vuông nói về sự yên tĩnh. Cùng một chỗ, ba bài thơ. Cắt một khung ngắm bằng bìa và mang theo trong sổ vẽ từ hôm nay nhé.
Câu hỏi thường gặp
Khổ giấy A có tỷ lệ thế nào?
Các khổ giấy A như A bốn, A ba có cùng một tỷ lệ cạnh dài chia cạnh ngắn, khoảng một phẩy bốn. Gấp đôi một tờ A ba ra được hai tờ A bốn có cùng tỷ lệ, nên phóng hay thu bố cục giữa các khổ A rất thuận tiện.
Chân dung có vẽ khung ngang được không?
Được, nhất là khi muốn đưa thêm không gian sống của người đó vào, như góc bếp, bàn làm việc. Khung ngang làm chân dung trở thành một cảnh có câu chuyện.
Tranh treo phòng khách nên chọn khung gì?
Tuỳ bức tường. Tường rộng thấp hợp tranh ngang, khoảng tường hẹp giữa hai cửa hợp tranh dọc. Hãy đo chỗ treo trước khi chọn khổ.
Có nên cắt bớt tranh đã vẽ để đổi khung không?
Có thể, nhiều người cắt hoặc đặt viền bìa để thu khung lại sau khi vẽ và thấy bố cục mạnh hơn. Hãy thử bằng cách che hai dải giấy lên mép tranh trước khi cắt thật.
Khung tròn hay bầu dục dùng khi nào?
Khung tròn và bầu dục từng phổ biến trong tranh trang trí và chân dung xưa. Chúng tạo cảm giác mềm mại, khép kín, hợp với đề tài đơn giản như một bông hoa hay một khuôn mặt.
