Phác bố cục nhỏ là vẽ vài khung cỡ bao diêm, chỉ bằng ba bốn mảng sáng tối lớn, trước khi bắt tay vào bức tranh thật. Ở khổ nhỏ như vậy, chi tiết không có chỗ chen vào, bạn buộc phải quyết định những thứ lớn: đặt gì ở đâu, sáng ở đâu, tối ở đâu. Và đổi ý chỉ tốn vài giây, thay vì phát hiện ra bố cục hỏng sau ba tiếng vẽ.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Có một thói quen mà gần như mọi người vẽ lâu năm đều có, còn người mới thì gần như ai cũng bỏ qua: vẽ những ô nhỏ xíu trước khi vẽ. Tập này mình thuyết phục bạn dành mười phút cho nó, và chỉ cách làm cho nhanh.
Vì sao bản phác phải nhỏ?
Khi khung chỉ to bằng bao diêm, bạn không thể vẽ cái mắt người hay từng chiếc lá. Bạn chỉ vẽ được những mảng lớn. Và chính những mảng lớn mới quyết định bố cục có đứng được hay không.
Khổ nhỏ cũng cho bạn nhìn thấy cả bức tranh trong một cái liếc, giống như nhìn từ xa. Những lỗi về cân bằng, về điểm nhấn, về đường dẫn mắt hiện ra ngay.
Thêm nữa, bản phác nhỏ vẽ nhanh. Mỗi bản một hai phút. Mười phút bạn có năm sáu phương án. Không ai tiếc một bản phác nhỏ xấu, nên bạn dám thử những cách bố trí táo bạo.
Ngược lại, khi vẽ thẳng lên giấy lớn, bạn đầu tư công sức ngay từ đầu, và rất khó từ bỏ một bố cục đã vẽ một nửa dù nó có vấn đề. Bạn sẽ cố cứu nó bằng chi tiết, và chi tiết không cứu được bố cục.
Vẽ bản phác thế nào?
Kẻ một khung chữ nhật nhỏ đúng tỷ lệ với tờ giấy hoặc tấm toan bạn sẽ vẽ. Đây là điều hay bị bỏ qua: phác trong khung vuông rồi vẽ lên giấy chữ nhật dài thì bố cục sẽ không còn đúng.
Dùng bút chì mềm hoặc bút dạ, chỉ dùng ba tông: để trắng giấy, một tông xám, một tông tối. Mọi thứ trong cảnh phải được xếp vào một trong ba tông đó. Không đường viền chi tiết, chỉ mảng.
Hỏi mình ba câu với mỗi bản phác. Điểm nhấn ở đâu, và nó có tương phản mạnh nhất không? Các mảng có hình dạng và kích thước khác nhau không, hay đều đều? Mắt đi vào từ đâu và đi ra ở đâu?
Vẽ ít nhất ba bản, mỗi bản thay đổi một điều lớn: dời điểm đứng, đổi khung dọc ngang, đẩy đường chân trời lên xuống, phóng to hay thu nhỏ vật chính, đảo sáng tối.
Chọn và phóng lên tranh thật
Đặt các bản phác cạnh nhau, lùi xa và nheo mắt. Bản nào bắt mắt nhất, đọc rõ nhất từ xa, thường là bản tốt nhất. Đừng chọn bản an toàn nhất, hãy chọn bản làm bạn hào hứng muốn vẽ.
Để phóng lên, kẻ một lưới nhẹ lên bản phác, ví dụ chia mỗi cạnh làm bốn. Kẻ cùng lưới, cùng số ô, lên tờ giấy lớn bằng nét rất mờ. Rồi chép mảng lớn theo từng ô.
Không cần chép chính xác tuyệt đối. Bản phác là kim chỉ nam về vị trí và đậm nhạt, không phải bản vẽ kỹ thuật. Trong quá trình vẽ, bạn được phép điều chỉnh, nhưng hãy giữ những quyết định lớn.
Dán bản phác cạnh giá vẽ để thỉnh thoảng nhìn lại. Khi vẽ chi tiết lâu, người ta hay quên mất mảng lớn, và bản phác nhắc bạn về ý định ban đầu.
Những lỗi bản phác nhỏ bắt được sớm
Lỗi thứ nhất: chia đôi tranh. Đường chân trời ở giữa, hoặc một cái cây đứng giữa chia tranh làm hai nửa bằng nhau. Trên bản phác nhỏ, sự chia đôi lộ ra ngay.
Lỗi thứ hai: mọi mảng cùng một tông. Bản phác ba tông mà toàn xám, không có trắng thật hay tối thật, là dấu hiệu tranh sẽ nhạt. Sửa ở đây dễ hơn sửa trên tranh màu.
Lỗi thứ ba: điểm nhấn bị lấn át. Bạn định nhấn vào người đi trên đường, nhưng trên bản phác, mảng tối lớn nhất lại là tán cây ở góc. Đẩy bớt tán cây sang xám, hoặc thu nhỏ nó.
Lỗi thứ tư: vật chạm mép khung một cách khó chịu, như ngọn cây chạm đúng mép trên hay mái nhà trùng đúng với mép bên. Dịch vật ra hẳn ngoài khung hoặc lùi hẳn vào trong.
Biến phác bố cục thành thói quen
Dành một cuốn sổ nhỏ riêng chỉ để phác bố cục. Mỗi lần đi đâu thấy một cảnh hay, vẽ nhanh vài khung nhỏ. Lâu dần cuốn sổ thành kho ý tưởng cho những bức tranh lớn sau này.
Bạn cũng có thể phác bố cục từ tranh của các hoạ sĩ bạn yêu thích. Nhìn một bức tranh, vẽ lại nó chỉ bằng ba tông trong khung nhỏ. Bạn sẽ hiểu bộ xương của bức tranh đó rõ hơn hàng giờ ngắm.
Nhiều hoạ sĩ nổi tiếng để lại những cuốn sổ đầy bản phác nhỏ trước khi làm tác phẩm lớn. Đó không phải sự rụt rè, mà là cách làm việc của người biết thời gian của mình quý giá.
Bài tập cho tuần này: trước bức tranh tiếp theo, vẽ đúng năm bản phác cỡ bao diêm. Chỉ năm, mỗi bản không quá hai phút. Rồi chọn một. Lấy sổ ra kẻ năm khung nhỏ ngay nhé.
Câu hỏi thường gặp
Phác bố cục có cần dùng màu không?
Bản phác đầu nên dùng đen trắng để tập trung vào đậm nhạt và vị trí. Sau khi chọn bố cục, có thể làm thêm một bản phác màu nhỏ để thử phối màu.
Vẽ ký hoạ nhanh ngoài trời có cần phác bố cục không?
Với ký hoạ vài phút thì không bắt buộc, nhưng một khung phác mười giây để quyết định cắt cảnh ở đâu vẫn rất có ích. Nó giúp tránh vẽ lệch khỏi tờ giấy.
Phác trên điện thoại hay máy tính bảng có được không?
Được. Ứng dụng vẽ cho phép thử nhiều bố cục nhanh, đổi sáng tối dễ. Nhưng hãy giữ khung nhỏ và chỉ dùng mảng lớn, đừng sa vào chi tiết vì màn hình cho phóng to.
Bao nhiêu bản phác là đủ?
Ba tới sáu bản thường đủ để thấy rõ phương án tốt. Nếu sau sáu bản vẫn chưa ưng, có thể cảnh đó chưa hợp, hoặc bạn cần đổi góc nhìn hẳn.
Kẻ lưới để phóng tranh có bị coi là gian lận không?
Không. Kẻ lưới để phóng hình là kỹ thuật được dùng rộng rãi từ lâu trong hội hoạ và tranh tường. Nó chỉ giúp chuyển vị trí, còn phần vẽ vẫn là của bạn.
