Một bức chân dung có hồn đến từ ba thứ: tỷ lệ riêng của khuôn mặt người đó, một tư thế mà ai quen họ cũng nhận ra, và ánh sáng hợp với tính cách của họ. Chi tiết lông mi, nếp nhăn chỉ là phần thêm vào. Khi vẽ người thân, hãy vẽ từ người thật trước, dùng ảnh làm phụ, và chọn khoảnh khắc họ đang là chính họ chứ không phải đang tạo dáng.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Có lẽ món quà vẽ tay xúc động nhất là bức chân dung của chính người nhận, hay của ông bà, cha mẹ. Nhưng chính vì thương nên ta càng sợ vẽ không giống. Tập này mình nói cách tìm ra cái hồn trước khi lo tới cái giống.
Giống và có hồn khác nhau ở đâu?
Một bức chân dung có thể đo đạc chính xác từng milimét mà vẫn lạnh tanh. Ngược lại, có những ký hoạ vài nét mà ai nhìn cũng nói ngay đúng là bà mình rồi. Cái giống nằm ở tỷ lệ, cái hồn nằm ở cách người đó tồn tại.
Hồn của một người thể hiện qua những thói quen của cơ thể: cách ông ngồi ngả lưng một bên, cách mẹ nghiêng đầu khi nghe chuyện, cách bố cau mày lúc đọc báo. Những tư thế đó, người thân nhận ra ngay cả khi không thấy rõ mặt.
Vì vậy trước khi vẽ, hãy dành thời gian quan sát người mẫu như một người kể chuyện. Họ thường ngồi ở đâu, tay đặt thế nào, ánh mắt hay nhìn về đâu.
Một mẹo: thử vẽ người thân từ phía sau lưng hoặc từ xa, không thấy rõ mặt. Nếu người nhà vẫn nhận ra đó là ai, bạn đã bắt được hồn.
Chọn tư thế và ánh sáng
Đừng bắt người thân ngồi thẳng đơ nhìn vào bạn như chụp ảnh thẻ. Hãy để họ làm một việc quen: ông đọc sách ngoài hiên, bà nhặt rau, mẹ pha trà. Khi tay và mắt có việc để làm, khuôn mặt tự nhiên thả lỏng.
Ánh sáng nên đến từ một phía, như cửa sổ hay cửa ra vào. Ánh sáng bên tạo những mảng sáng tối rõ trên khuôn mặt, nhấn khối gò má, sống mũi, hốc mắt. Ánh sáng phẳng từ trước mặt làm khuôn mặt bẹt.
Với người cao tuổi, ánh sáng hơi xiên làm nổi những nếp nhăn, gò xương, chính là dấu vết của năm tháng. Với trẻ em, ánh sáng mềm, rộng hợp với làn da mịn.
Ngồi ở khoảng cách đủ xa để thấy cả đầu và vai, chừng hai ba mét. Ngồi quá gần, khuôn mặt bị méo phối cảnh, mũi to ra.
Vẽ từ người thật hay vẽ từ ảnh?
Vẽ từ người thật cho bạn thông tin ba chiều: khối, độ sâu, cảm giác về con người trước mặt. Bạn cũng có thể trò chuyện, quan sát những biểu cảm thoáng qua. Nhược điểm là người mẫu mỏi, cử động, và người thân thường ngại ngồi lâu.
Ảnh thì đứng yên mãi, nhưng nó làm phẳng mọi thứ. Ống kính điện thoại để gần còn làm mũi to, tai nhỏ. Ảnh chụp đèn nháy thẳng mặt mất hết sáng tối. Nếu chép ảnh, bạn dễ chép luôn những méo mó của ống kính.
Cách kết hợp tốt: ngồi vẽ người thật trong hai ba buổi ngắn, mỗi buổi hai mươi phút, để bắt dáng, tỷ lệ, mảng sáng tối lớn. Đồng thời chụp vài ảnh ở cùng góc và ánh sáng, đứng xa một chút rồi phóng to, để hoàn thiện chi tiết khi người mẫu không có mặt.
Nếu chỉ có ảnh, như khi vẽ người đã khuất, hãy chọn ảnh có ánh sáng một phía, chụp từ xa vừa phải. Và hỏi những người từng sống cạnh họ: dáng ngồi, nụ cười, cử chỉ quen.
Nắm nét riêng của khuôn mặt
Mỗi khuôn mặt khác các mốc chung một chút, và chính những chỗ khác đó làm nên người đó. Mắt ông có thể hơi xa nhau hơn bình thường, mũi mẹ hơi ngắn, cằm bố vuông hơn. Hãy so khuôn mặt thật với các mốc chuẩn mình đã học ở tập trước, và ghi nhận những chỗ lệch.
Đừng sửa những chỗ lệch đó cho đẹp. Một trong những lý do chân dung tự vẽ không giống là người vẽ vô thức đưa khuôn mặt về chuẩn: mắt to hơn, mũi thon hơn, da phẳng hơn. Kết quả là một khuôn mặt đẹp chung chung của không ai cả.
Với người cao tuổi, chọn lọc nếp nhăn: vẽ những nếp sâu và đặc trưng như nếp cười ở khoé mắt, nếp ở khoé miệng, bỏ qua những nếp li ti. Vẽ hết mọi nếp, khuôn mặt sẽ già hơn và mệt hơn thực tế.
Ánh mắt là phần quan trọng nhất. Hướng nhìn, độ mở của mi mắt, một đốm sáng nhỏ trong con ngươi. Dành sự cẩn thận nhất cho đôi mắt, nhưng chỉ sau khi khung mặt đã đúng.
Khi vẽ xong mà chưa ưng
Hãy để bức vẽ qua đêm, sáng hôm sau nhìn lại với đôi mắt mới. Lật ngược bức vẽ hoặc soi qua gương, những lệch lạc về tỷ lệ sẽ hiện ra rõ.
Đưa cho người thân khác xem và hỏi: có điều gì chưa giống không? Người trong nhà thường chỉ ra rất chính xác, như ông không bao giờ cười nhe răng, hay mắt bà hiền hơn thế.
Nếu sửa mãi không được, hãy vẽ lại từ đầu thay vì tẩy xoá. Bản thứ hai, thứ ba thường thoát hơn bản đầu, vì bạn đã hiểu khuôn mặt hơn.
Và hãy nhớ, người nhận bức chân dung quý nó vì nó được vẽ bởi bạn, không phải vì nó hoàn hảo. Cuối tuần này, rủ ông bà hay cha mẹ ngồi ngoài hiên cho bạn vẽ hai mươi phút nhé.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ chân dung người đã khuất từ ảnh cũ thế nào?
Chọn ảnh rõ nét nhất, có ánh sáng một phía nếu có. Có thể dùng nhiều ảnh để hiểu khuôn mặt từ các góc. Hỏi người thân về cử chỉ, nụ cười, để bức tranh mang tinh thần chứ không chỉ là bản sao ảnh.
Trẻ con ngồi không yên thì vẽ chân dung sao?
Vẽ khi trẻ ngủ, hoặc khi trẻ đang mải chơi một trò tập trung như xếp hình. Ký hoạ nhiều bản nhanh, rồi kết hợp với ảnh chụp ở cùng ánh sáng để hoàn thiện.
Vẽ chân dung nên chọn khổ giấy nào?
Khổ A bốn hoặc lớn hơn một chút là hợp cho người mới, khuôn mặt chiếm khoảng hai phần ba chiều cao giấy. Khổ quá nhỏ khó vẽ chi tiết mắt, khổ quá lớn dễ lạc tỷ lệ.
Có nên làm đẹp người mẫu trong chân dung không?
Có thể chọn góc và ánh sáng thuận lợi, nhưng đừng sửa tỷ lệ khuôn mặt. Sửa nét riêng làm mất sự giống và mất cả hồn của người đó.
Tặng chân dung tự vẽ có nên đóng khung không?
Đóng khung có kính giúp bảo vệ bản vẽ chì hay than khỏi nhoè và ẩm. Nên để một khoảng viền giấy trắng quanh tranh, và treo nơi không có nắng chiếu trực tiếp.
