Khi vẽ người, ta thường lấy chiều cao cái đầu, từ đỉnh đầu tới cằm, làm đơn vị đo. Một người trưởng thành đứng thẳng cao khoảng bảy tới tám lần chiều cao đầu, và điểm giữa cơ thể rơi vào quanh vùng xương chậu, chứ không phải ở rốn như nhiều người nghĩ. Những con số này là khung tham khảo, còn mỗi người mẫu thật vẫn phải được đo lại.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Vẽ người là đề tài làm nhiều người vừa mê vừa sợ. Mê vì nó gần gũi nhất, sợ vì chỉ cần cánh tay ngắn một chút là cả hình trông kỳ quặc. Tập này mình đi qua những mốc tỷ lệ chính, kèm những chỗ người mới hay vẽ sai.
Vì sao lấy cái đầu làm đơn vị?
Cái đầu là phần dễ nhìn thấy trọn vẹn, có hai mép rõ ràng ở đỉnh và cằm, lại không thay đổi hình dáng khi người ta cử động tay chân. Vì vậy nó là một thước đo tiện lợi mang theo người.
Hệ thống đo bằng đầu đã được các hoạ sĩ và nhà điêu khắc dùng từ rất lâu, với nhiều biến thể. Có hệ chuẩn bảy đầu rưỡi cho người thường, có hệ tám đầu được lý tưởng hoá, và hệ chín đầu hay dùng trong minh hoạ thời trang để dáng trông thanh hơn.
Điều quan trọng không phải là con số nào đúng tuyệt đối, mà là có một thước đo để so sánh. Khi đã chọn đầu làm đơn vị, bạn có thể hỏi: cánh tay dài mấy đầu, vai rộng mấy đầu, và trả lời bằng cách đo người mẫu thật.
Người Việt trưởng thành ở các vùng khác nhau có thể có tỷ lệ khác nhau, người có người thân ngắn chân dài, có người ngược lại. Vẽ đúng người trước mặt luôn quan trọng hơn vẽ đúng sách.
Các mốc chính trên cơ thể người trưởng thành
Đi từ trên xuống theo hệ khoảng tám đầu. Đầu tiên là một đầu. Mốc thứ hai rơi vào quanh núm vú. Mốc thứ ba quanh rốn hoặc hơi trên rốn. Mốc thứ tư là vùng xương mu và đáy chậu, điểm giữa của cơ thể.
Từ đó xuống, mốc thứ năm ở giữa đùi, mốc thứ sáu ngay dưới đầu gối, mốc thứ bảy ở giữa cẳng chân, và mốc thứ tám là gan bàn chân. Với hệ bảy đầu rưỡi, các mốc dưới co gần lại một chút.
Về chiều ngang, vai của nam giới trưởng thành thường rộng khoảng hai đầu, hông hẹp hơn vai. Nữ giới thường có vai và hông gần ngang nhau hơn. Nhưng hãy nhớ đây là xu hướng chung, không phải luật cho từng người.
Hai mốc tay hay bị quên: khi tay buông xuôi, khuỷu tay ngang tầm eo, cổ tay ngang tầm xương chậu, và đầu ngón tay chạm khoảng giữa đùi. Người mới hay vẽ tay quá ngắn, đầu ngón chỉ tới hông.
Trẻ em và người cao tuổi có tỷ lệ khác
Trẻ em có cái đầu lớn so với thân. Em bé mới sinh chỉ cao khoảng bốn đầu. Trẻ khoảng năm sáu tuổi cao khoảng năm tới sáu đầu. Đến tuổi thiếu niên, tỷ lệ mới dần tiến về gần người lớn.
Vì vậy, nếu bạn vẽ một đứa trẻ bằng tỷ lệ người lớn thu nhỏ, nó sẽ trông như một người lùn trưởng thành. Cái đầu to, cổ ngắn, tay chân ngắn mập là những tín hiệu làm người xem nhận ra ngay đó là trẻ con.
Người cao tuổi thường hơi còng, đầu đổ về trước, đầu gối có thể hơi chùng. Chiều cao thực tế trên giấy giảm đi so với thời trẻ dù số đầu đo theo chiều dài xương có thể không đổi.
Khi vẽ cả gia đình trong một khung cảnh, đo từng người theo chính đầu của họ và so chiều cao giữa họ với nhau. Đừng dùng một đơn vị đầu chung cho cả ông lẫn cháu.
Từ khung que tới khối: dựng dáng người
Bước đầu, vẽ một đường cong thể hiện hướng dáng chung của cả cơ thể, từ đầu tới bàn chân chịu lực. Người ta gọi là đường động thái. Một người đứng dồn lực lên chân phải sẽ có đường này cong nhẹ, hông nhô sang phải, vai hạ bên phải.
Bước hai, đánh dấu chiều cao tổng và chia mốc theo đơn vị đầu. Bước ba, vẽ hai đường nghiêng: đường vai và đường hông. Khi đứng dồn lực một chân, hai đường này thường nghiêng ngược chiều nhau, đó là thế đứng mà các nhà điêu khắc cổ điển rất ưa.
Bước bốn, khoác khối lên khung: khối trứng cho đầu, khối trụ cho cổ, khối hộp bo cho ngực và hông, các khối trụ thon cho tay chân. Ma nơ canh gỗ là mô hình đơn giản rất hợp để nhìn cách các khối nối với nhau qua khớp.
Chỉ khi khung và khối đã đứng vững, bạn mới vẽ đường viền thật, cơ bắp, quần áo. Thứ tự này giúp hình người không bị cứng như hình nộm.
Những lỗi tỷ lệ hay gặp và cách tự kiểm
Lỗi đầu tiên là đầu quá to. Người mới vẽ đầu kỹ trước rồi mới vẽ thân, và vì đầu được chăm chút nên nó to ra. Cách sửa là phác cả dáng trước, đầu chỉ là một hình trứng nhỏ.
Lỗi thứ hai là chân quá ngắn, vì người vẽ hết chỗ trên tờ giấy. Hãy đánh dấu đỉnh đầu và gan bàn chân trước khi vẽ bất kỳ thứ gì khác.
Lỗi thứ ba là bàn tay, bàn chân quá nhỏ. Bàn tay người lớn dài gần bằng khuôn mặt từ cằm tới chân tóc. Bàn chân dài hơn chiều cao đầu một chút. Vẽ nhỏ đi trông như búp bê.
Bài tập: đứng trước gương hoặc nhờ người nhà đứng yên năm phút. Dùng bút chì đo chiều cao đầu, rồi đếm xem cả người cao mấy đầu, khuỷu tay ở đâu, đầu ngón tay ở đâu. Bạn sẽ thấy cơ thể thật khác sách một chút, và đó là điều thú vị nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ người hoạt hình có cần đúng tỷ lệ không?
Hoạt hình và truyện tranh cố ý phóng đại tỷ lệ, như đầu to mắt lớn. Nhưng người vẽ giỏi thể loại này thường hiểu tỷ lệ thật trước, rồi mới bóp méo có chủ đích và nhất quán.
Ma nơ canh gỗ có thay được người mẫu thật không?
Không thay được hoàn toàn. Ma nơ canh giúp hiểu khớp nối và thử dáng, nhưng thiếu cơ bắp, trọng lượng và cá tính. Nên dùng nó để học cấu trúc rồi vẽ người thật để có sức sống.
Vẽ người ngồi thì đo tỷ lệ thế nào?
Vẫn lấy đầu làm đơn vị nhưng đo trên hình người đang ngồi trước mặt, vì đùi bị nhìn xiên sẽ ngắn lại. Đừng áp con số tám đầu của người đứng cho người ngồi.
Học giải phẫu có cần cho người vẽ nghiệp dư không?
Hiểu sơ về xương và các nhóm cơ lớn giúp vẽ người tự nhiên hơn nhiều. Không cần học như sinh viên y, chỉ cần biết những mốc xương nổi lên bề mặt như xương đòn, khuỷu tay, xương chậu, đầu gối.
Vì sao vẽ người trông cứng như khúc gỗ?
Thường vì thiếu đường động thái và vai hông song song nhau. Hãy bắt đầu bằng một đường cong cho hướng dáng, cho vai và hông nghiêng ngược chiều khi người mẫu dồn lực một chân.
