Đo tỷ lệ bằng bút chì là duỗi thẳng tay, khoá khuỷu, nhắm một mắt, đặt đầu bút trùng một mép của mẫu và trượt ngón cái trên thân bút tới mép kia để lấy một độ dài làm đơn vị. Rồi bạn so mọi phần khác của mẫu với đơn vị đó: cái bình cao bằng mấy lần miệng bình, chẳng hạn. Cây bút còn dùng để đo góc nghiêng và dóng hàng ngang dọc.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Bạn hẳn đã thấy hình ảnh người hoạ sĩ giơ bút chì ra trước mặt, nheo một mắt. Trông như làm điệu, nhưng thật ra đó là động tác đo rất thực dụng. Tập này mình tả từng bước để bạn tự làm được, kể cả những chỗ làm sai khiến phép đo trở nên vô dụng.
Vì sao mắt mình hay ước lượng sai?
Não không chỉ nhận hình ảnh, nó còn diễn giải. Khi nhìn khuôn mặt, não phóng đại mắt và miệng vì đó là những phần quan trọng để nhận người. Nên người mới vẽ mắt quá to, trán quá thấp.
Với đồ vật, não lại biết kích thước thật nên bỏ qua hiệu ứng xa gần. Cái bàn dài một mét tám nhìn nghiêng có thể chỉ dài hơn cái ghế một chút trên võng mạc, nhưng bạn vẫn vẽ nó dài ngoằng.
Phép đo bằng bút là cách đưa một thước đo khách quan vào giữa mắt và não. Nó không thay mắt bạn, nó giúp bạn kiểm tra mắt.
Người vẽ lâu năm đo ít hơn vì mắt họ đã được hiệu chỉnh qua hàng nghìn lần đo. Người mới thì nên đo nhiều, đặc biệt ở giai đoạn dựng hình.
Tư thế đo đúng: tay thẳng, một mắt, cùng một chỗ
Ngồi hoặc đứng ở một vị trí cố định. Cầm bút thẳng đứng, duỗi thẳng cánh tay về phía mẫu, khoá khuỷu lại. Nhắm một mắt. Mặt của cây bút phải song song với mặt tờ giấy tưởng tượng giữa bạn và mẫu, không nghiêng về phía trước hay ra sau.
Ba thứ phải giữ nguyên trong suốt quá trình đo: khoảng cách từ mắt tới bút, tức là tay luôn duỗi hết cỡ; mắt dùng để nhìn, luôn là cùng một mắt; và vị trí đầu bạn. Chỉ cần co tay một chút hay nghiêng người, mọi số đo trước đó mất giá trị.
Đặt đầu bút trùng với mép trên của mẫu, trượt ngón cái dọc thân bút tới mép dưới. Đoạn bút từ đầu tới ngón cái là chiều cao của mẫu trong tầm nhìn của bạn.
Nhớ là bạn không chuyển trực tiếp độ dài đó lên giấy. Bạn chỉ dùng nó để so sánh. Khổ hình trên giấy do bạn quyết định.
Chọn đơn vị và so sánh các phần
Chọn một phần của mẫu làm đơn vị, nên là phần rõ ràng, không quá nhỏ. Ví dụ, với cái bình, chọn chiều rộng miệng bình. Đo nó trên bút. Rồi giữ ngón cái, di bút xuống, đếm xem chiều cao cả bình chứa bao nhiêu lần đơn vị đó. Ba lần rưỡi chẳng hạn.
Tiếp tục so: chỗ phình to nhất của thân rộng mấy lần miệng, cổ bình cao bao nhiêu, đáy rộng bao nhiêu. Ghi nhẹ những con số đó bên lề giấy nếu cần.
Trên giấy, bạn vẽ miệng bình với một độ rộng tuỳ chọn, rồi nhân theo đúng các tỷ lệ đã đo. Hình sẽ đúng tỷ lệ dù to hay nhỏ.
Khi vẽ người, đơn vị thường dùng là chiều cao đầu. Người đứng thẳng nhìn ngang tầm mắt cao khoảng bảy tới tám đầu, nhưng đừng chép con số này, hãy đo người mẫu trước mặt, nhất là khi họ ngồi hay bị nhìn xiên.
Đo góc nghiêng và dóng hàng
Bút chì còn là thước đo góc. Giữ bút thẳng tay, xoay nó cho trùng với một cạnh nghiêng của mẫu, như mép mái nhà hay đường vai của người mẫu. Giữ nguyên góc đó, hạ bút sát mặt giấy và vẽ một đường cùng hướng.
Khó nhất là không vô tình xoay cổ tay khi hạ bút. Một cách khác: so góc nghiêng với đồng hồ, ví dụ cạnh này nghiêng như kim chỉ hai giờ. Một hình ảnh dễ nhớ sẽ giúp bạn chép lại trên giấy.
Dóng hàng là giữ bút nằm ngang hoặc thẳng đứng tuyệt đối, rồi xem những điểm nào của mẫu nằm cùng một đường. Mép tai có ngang đuôi mắt không? Quai ấm nằm thẳng trên điểm nào của đáy? Những đường dóng này khoá các phần lại với nhau.
Một bản dựng hình tốt thường có vài số đo tỷ lệ, vài góc nghiêng, và vài đường dóng ngang dọc. Từng ấy đủ để hình đứng vững.
Những lỗi làm phép đo vô dụng, và khi nào nên thôi đo
Lỗi số một là co tay. Mỗi lần đo tay một độ duỗi khác, các số đo không khớp nhau. Hãy để ý cảm giác khuỷu khoá thẳng.
Lỗi số hai là nghiêng bút về phía mẫu khi đo chiều sâu. Bút phải luôn song song với mặt phẳng tưởng tượng trước mắt, không chĩa vào trong cảnh.
Lỗi số ba là đo quá nhiều. Có người dành cả buổi đo từng chi tiết nhỏ, cuối cùng hình đúng mà khô cứng, mất hết cảm xúc. Đo để dựng khung lớn và kiểm tra khi thấy nghi ngờ, còn lại để mắt và tay làm việc.
Bài tập: đặt một cái chai và một cái cốc cạnh nhau. Đo xem chai cao mấy lần cốc, cốc rộng bằng mấy phần chai. Vẽ chúng ở ba kích thước khác nhau trên cùng tờ giấy, mỗi bản giữ đúng tỷ lệ đã đo. Giơ bút lên thử ngay nào.
Câu hỏi thường gặp
Đo bằng bút có cần khi vẽ từ ảnh không?
Với ảnh, bạn có thể đo trực tiếp bằng thước hoặc compa vì ảnh đã phẳng. Nhưng nhiều người vẫn tập so sánh bằng mắt để luyện con mắt ước lượng.
Vì sao đo rồi mà hình vẫn méo?
Có thể do tay không duỗi đều, do bạn thay đổi vị trí đầu giữa các lần đo, hoặc do hình trên giấy bị phóng to ở một phần. Hãy đo lại từ đơn vị gốc và kiểm tra bằng đường dóng.
Đơn vị đo nên chọn phần nào?
Nên chọn một phần dễ thấy rõ hai đầu, có kích thước vừa phải so với toàn mẫu, và nằm gần giữa khung. Phần quá nhỏ làm sai số nhân lên khi so với phần lớn.
Có dụng cụ nào thay cho bút chì để đo không?
Có những que đo có vạch hoặc khung ngắm có lưới, dùng được, nhưng một cây bút chì hay que tre thẳng là đủ. Điều quan trọng là tư thế đo, không phải dụng cụ.
Người cận thị có đo bằng bút được không?
Được, nhưng nên đeo kính khi đo để thấy rõ mép mẫu và mép bút. Nếu nhắm một mắt thấy mờ hơn hẳn, hãy dùng mắt nhìn rõ hơn và giữ nguyên mắt đó suốt buổi.
