Bóng tối đẹp trong tranh được pha từ chính màu của vật cộng thêm một chút màu bổ túc, hoặc từ một cặp màu đậm như lam đậm với nâu đỏ, thay vì thêm màu đen. Ngoài đời, bóng tối không bao giờ là một mảng đen trơn: nó mang chút màu của bề mặt nó nằm trên, chút ánh sáng dội từ xung quanh, và thường ngả lạnh khi ánh nắng ấm.
Chào bạn, đây là Nhà Mỹ Thuật. Một quả cam vẽ đẹp, tới phần bóng thì người mới với lấy tuýp màu đen, và quả cam bỗng như bị bôi lọ nghẹ. Tập này mình nói vì sao chuyện đó xảy ra, và những công thức pha màu tối mà người vẽ hay dùng.
Vì sao màu đen làm bóng bị chết?
Màu đen trong tuýp là thứ hấp thụ gần hết ánh sáng. Khi trộn vào một màu, nó kéo màu đó tối đi, nhưng đồng thời làm màu đục và xám. Vàng cộng đen ra một thứ lục ô liu xỉn. Đỏ cộng đen ra nâu đục. Lam cộng đen thì tối nhưng nặng nề.
Ngoài đời, bóng tối không phải chỗ không có ánh sáng. Nó là chỗ không có ánh sáng trực tiếp, nhưng vẫn nhận ánh sáng dội từ trời, từ tường, từ mặt đất. Vì vậy bóng vẫn có màu, có độ trong.
Bóng pha bằng đen thì đặc và đục như một cái lỗ trên tranh. Bóng pha bằng màu thì có độ sâu, mắt có thể nhìn vào trong nó.
Nói vậy không có nghĩa màu đen bị cấm. Nhiều hoạ sĩ dùng đen rất đẹp. Nhưng với người mới, tạm cất tuýp đen đi một thời gian là cách nhanh nhất học pha màu tối.
Công thức thứ nhất: màu của vật cộng màu bổ túc
Muốn làm tối một vật màu cam, thêm một chút lam vào chính màu cam đó. Muốn làm tối một vật màu đỏ, thêm một chút lục. Vật màu vàng, thêm một chút tím. Màu bổ túc làm giảm độ tươi và kéo tối, mà vẫn giữ được gốc màu.
Liều lượng là chìa khoá. Một chút màu bổ túc làm màu trầm xuống mà vẫn nhận ra là cam. Nhiều hơn, màu thành nâu. Quá nhiều, màu ngả sang phía bên kia.
Vật màu vàng là khó nhất, vì vàng vốn sáng, làm tối vàng dễ ra màu lục bẩn. Nhiều người làm tối vàng bằng vàng đất, nâu đất, hoặc một chút tím, cho ra một vàng tối ấm như mật ong.
Công thức này cho bóng bản thân trên vật, tức phần tối nằm trên chính quả cam. Bóng đổ trên mặt bàn thì cần thêm một bước, vì nó nằm trên bề mặt khác.
Công thức thứ hai: cặp màu đậm thay cho đen
Khi cần một màu rất tối, gần như đen, người vẽ hay trộn một màu lam đậm với một màu nâu đỏ đậm. Hai màu này gần như bổ túc của nhau, trộn lại ra một màu tối giàu sắc.
Điều hay là bạn điều chỉnh được: nhiều lam hơn thì tối lạnh, hợp cho bóng dưới nắng. Nhiều nâu hơn thì tối ấm, hợp cho góc phòng dưới ánh đèn vàng. Màu đen trong tuýp thì chỉ có một thái độ duy nhất.
Một cặp khác cũng thường gặp là lục đậm với đỏ tía, hay tím đậm với vàng đất. Thử vài cặp từ hộp màu của bạn, ghi lại cặp nào ra màu tối đẹp nhất.
Pha sẵn một mẻ màu tối như vậy ở góc bảng pha, dùng nó làm nền cho mọi bóng tối trong tranh, rồi thêm chút màu của từng vật. Cả bức tranh sẽ có bóng tối thống nhất mà vẫn đa dạng.
Bóng đổ mang màu của bề mặt nó nằm trên
Bóng đổ của quả cam trên khăn trắng không phải là cam tối. Nó là màu của khăn trắng khi không được chiếu sáng trực tiếp, tức là một màu xám, thường ngả lạnh. Bóng của cùng quả cam trên chiếc bàn gỗ sẽ là nâu gỗ tối.
Vậy khi pha màu bóng đổ, hãy bắt đầu từ màu của bề mặt, rồi làm tối và làm lạnh nó đi. Bóng trên tường vàng là vàng tối ngả tím. Bóng trên cỏ xanh là lục tối ngả lam.
Trong bóng đổ, gần chỗ vật chạm bề mặt là tối nhất và sắc nét nhất. Ra xa thì nhạt dần, mép mềm dần, và có thể nhận thêm màu phản chiếu từ chính vật: bóng quả cam có một chút cam ấm ở mép gần quả.
Những chi tiết nhỏ này chính là sự khác biệt giữa bóng như vết mực và bóng như không khí.
Bài tập: vẽ bóng chậu cây trên tường
Chọn một chậu cây gần tường sáng màu, lúc nắng xiên buổi sáng hoặc chiều. Hoặc đặt chậu cây cạnh đèn bàn chiếu vào tường. Quan sát bóng lá in lên tường trong vài phút.
Pha màu tường trước. Rồi pha màu bóng bằng cách làm tối màu tường với một chút màu bổ túc hoặc một chút lam tím. So màu bóng vừa pha với bóng thật, chỉnh cho tới khi khớp.
Vẽ chiếc lá thật bằng lục pha, phần tối của lá bằng lục thêm chút đỏ. Không chạm vào tuýp đen. Khi xong, nhìn từ xa: bóng trên tường có trong như không khí không, hay đặc như vết sơn?
Khi đã quen, bạn có thể đưa màu đen trở lại hộp và dùng nó có chủ đích. Nhưng có lẽ bạn sẽ thấy mình ít cần nó hơn tưởng. Ra tìm một mảng bóng nắng trong nhà và thử pha màu nó nhé.
Câu hỏi thường gặp
Hoạ sĩ chuyên nghiệp có dùng màu đen không?
Có, nhiều hoạ sĩ dùng màu đen rất đẹp, cả để làm tối lẫn như một màu riêng. Lời khuyên hạn chế màu đen chủ yếu dành cho người mới, để họ học pha màu tối có sắc.
Bóng trong tranh màu nước pha thế nào cho trong?
Pha màu bóng loãng vừa phải và quét một lần, không chà đi chà lại. Lớp màu dưới sẽ hiện qua lớp bóng, giữ độ trong. Đừng dùng màu đục như trắng trong bóng màu nước.
Vì sao bóng trong ảnh chụp trông đen hơn ngoài đời?
Máy ảnh có dải sáng tối hẹp hơn mắt người, nên khi đo sáng cho vùng nắng, vùng bóng bị tối hẳn đi. Vẽ từ ảnh dễ làm bóng quá đen, nên quan sát thật nếu có thể.
Có nên dùng màu xám có sẵn trong hộp cho bóng không?
Xám có sẵn tiện nhưng thường trung tính và nhạt nhẽo. Nếu dùng, hãy trộn thêm chút màu của bề mặt và chút màu lạnh hoặc ấm cho hợp với ánh sáng.
Bóng tối dưới đèn điện có khác bóng dưới nắng không?
Có. Đèn vàng ấm làm bóng ngả lạnh tương đối, còn đèn trắng lạnh làm bóng có vẻ ấm hơn. Nhiều nguồn đèn trong phòng tạo nhiều bóng chồng nhau với màu khác nhau.
